Esperanto en Vindozo

EK = Esperanta Klavaro por Vindozo

Atentu: La enhavo de tiu ĉi paĝo intertempe neĝisdatiĝis, kaj mi ne povas plu ĝisdatigi ĝin, ĉar nuntempe mi ne uzas Vindozon. La neĝisdata enhavo (kiu tamen povas plu utili al iuj Vindozuzantoj) estas legebla ĉi-sube, sed atentu, ke multaj el la informoj ne plu validas, kaj ke iuj hiperligiloj ne plu funkcias.

Enhavo

Kiuj?

La EK-paketon faris: Jurij (Jurio) Finkel
retpoŝto: “yury.finkel” ĉe “gmail.com”
TTT-ejo: <http://esperanto-mv.pp.ru>

Tiun ĉi instrukcion verkis: Bertilo Wennergren
retpoŝto: “bertilow” ĉe “gmail.com”
TTT-ejo: <http://bertilow.com>

Kio?

La EK-paketo ebligas tajpi Esperante laŭ Unikodo kaj Latino 3.

Ĝi funkcias en Vindozo 95/98, Vindozo NT kaj Vindozo 2000 (kaj eble ankaŭ en Vindozo Me, sed tio ne estas testita - efektive aperis raportoj, ke pri EK en Vindozo Me estas gravaj problemoj...). Ĝi ne funkcias en antaŭaj Vindozoj (ekz. 3.1). Mi verkis tiun ĉi instrukcion precipe por uzantoj de Vindozo 95/98, kaj por uzantoj de Vindozo 2000, ĉar mi mem uzas tiajn sistemojn.

Vi povas elŝuti diversajn versiojn de la paketo ĉi tie:

<http://esperanto-mv.pp.ru/Ek/>

Tiu ĉi instrukcio estas verkita laŭ versio 2.03 beta (de la 29-a de Aŭgusto 2000). Se vi havas pli novan, eble iuj detaloj ne kongruas plene kun la sekva teksto, sed verŝajne ne temas pri tro gravaj aferoj. Vidu la dosieron historio.txt (en la EK-paketo) pri eventualaj ŝanĝoj.

La EK-paketo estas intencita precipe por tiaj Vindozaj programoj, kiuj komprenas Unikodon (vidu ĉi-poste). Ĝi tamen funkcias ankaŭ en multaj ne-Unikodaj Vindozaj programoj, se oni en ili uzas tiparojn laŭ la normo Latino 3 (iso-8859-3). DOS-programoj tute ne estas koncernataj.

Unikodo

Unikodo estas oficiala signokoda normo, kiu enhavas ĉiujn skribosignojn de praktike ĉiuj lingvoj de la mondo - inkluzive la supersignajn literojn de Esperanto.

Unikodo mem ekzistas jam de longe, sed nur en la lastaj jaroj komencis aperi seriozaj programoj, kiuj vere uzas ĝin. La nuna evoluo iras rapide en la direkto de plia internacieco de komputilaj programoj, interalie pro la populareco de la Interreto. Tial oni povas esti certa, ke pli kaj pli da komputilaj sistemoj kaj programoj subtenos Unikodon. Tiel la ĝisnunaj problemoj pri Esperantaj literoj en komputilado iom post iom forviŝiĝos sen bezono de klopodado flanke de la Esperantistoj.

Vindozaj programoj, kiuj jam nun uzas Unikodon, estas ekz. Unired (bonega tekstoredaktilo verkita de Jurio!), Word 97/2000 (tekstoprogramo), Excel 97/2000 (kalkulprogramo), Powerpoint 97/2000 (por fari prezentojn), Access 2000 (datumbazoj), Front Page 2000 (HTML-paĝoj), Outlook Express (retpoŝto kaj retaj novaĵgrupoj), Internet Explorer 4/5 kaj Netscape Navigator 4 (ambaŭ lastaj por legi TTT-paĝojn). Pli da detaloj pri tiuj programoj sekvos ĉi-poste. Unikodo estas ankaŭ la baza signokodo por HTML, XHTML kaj ĉiuj formoj de XML.

Por entute povi uzi la Unikodajn eblojn de Vindozo oni devas havi tiparojn kun Unikodaj signoj. Nuntempe tiaj liveriĝas kune kun Vindozo, sed se vi havas iom malnovan version de Vindozo 95, vi eble devas aparte havigi al vi tiajn tiparojn. Tio eblas ĉe la Mikrosofta TTT-ejo. Kiam mi lastfoje kontrolis, la preciza adreso estis:

<http://www.microsoft.com/OpenType/fontpack/default.htm>

Temas pri tiuj tiparoj, kiuj havas la indikon WGL4. Ili ne enhavas plenan Unikodon (tio signifus pli-malpli ĉiujn lingvojn de la mondo!), sed tamen tre taŭgan bazan sortimenton de Latinliteraj, Cirilaj kaj Grekaj signoj. La tiparoj estas tute senkostaj. (Necesas kompreneble instali la novajn tiparojn, antaŭ ol oni povas ilin uzi.)

La plej kompleta Unikoda tiparo, pri kiu mi entute scias, estas “Arial Unicode MS”. Ĝi enhavas ĉiujn signojn de Unikodo 2 (sed mankas tiuj signoj, kiuj aldoniĝis en Unikodo 3). “Arial Unicode MS” estas liverata kune kun la programaro “Oficejo 2000” de Mikrosofto, sed ankaŭ eblas ĝin elŝuti de la sekva adreso:

<http://office.microsoft.com/downloads/2000/aruniupd.aspx>

Bedaŭrinde Mikrosofto forigis ĉiujn menciitajn tiparojn de siaj serviloj en Aŭgusto 2002.

Aliaj (grandaj) komputilaj sistemoj ankoraŭ ne tre multe subtenas Unikodon. Ekz. Makintoŝaj komputiloj ĝenerale ne komprenas ĝin (nur la nova versio 8.5 de la Makintoŝa sistemo ekhavis iajn Unikodajn kapablojn, sed mi ne scias detalojn pri tio). Ĉiuokaze tiu ĉi paketo estas nur por Vindozo.

Problemo kaj solvo

Efektive Vindozo “scias” pri la ekzisto de niaj supersignaj literoj. Ĝi “scias”, ke ili konsistas el ses literoj kun diversaj supersignoj, kaj ĝi “scias”, kiuj kodaj pozicioj de Unikodo reprezentu ilin. La Esperantaj supersignaj literoj eĉ ekzistas en novaj Vindozaj tiparoj, kaj ili estas montreblaj sur la ekrano kaj surpaperigeblaj. Tamen, pro strange rigida programado de Vindozo, ne eblis aranĝi klavaran fasonon por ilin tajpi en la normala maniero - nur per elektado per la muso en specialaj signoelektiloj, per makrooj k.s. eblis ilin atingi. (Ja eblis aranĝi klavaron por Latino-3-a tajpado, sed ne por Unikoda.)

La problemo estas, ke neniu el tiuj lingvoj, por kiuj Vindozo estas preparita, uzas la saman t.n. kodpaĝon kiel Esperanto. Oni ne povas simple aldoni novan lingvon al Vindozo. Tial la EK-paketo solvas la problemon jene: Esperanto parte maskas sin kiel iu el la jam ekzistantaj lingvoj, kaj la kodpaĝo de tiu lingvo estas anstataŭigita per Latino-3-a kodpaĝo, kiu enhavas la Esperantajn literojn. Tiam fariĝas eble krei klavaron kun Esperantaj Unikodaj (kaj Latino-3-aj) literoj. Samtempe tiuj lingvoj, kiuj bezonas la forigitan kodpaĝon, fariĝas same netajpeblaj kiel estis antaŭe Esperanto. Ĉiu uzanto do devas elekti, kiun aŭ kiujn lingvojn li volas foroferi en sia komputilo.

Kodpaĝoj kaj lingvoj

La EK-paketo donas kvar alternativojn de anstataŭigo. Pripensu bone, kiujn lingvojn vi ne bezonas sur via klavaro:

  • La Balta kodpaĝo (1257) estas por la lingvoj Estona, Latva kaj Litova. Se vi elektas anstataŭigi tiun kodpaĝon, tiuj tri lingvoj ne plu estos rekte tajpeblaj.
  • La Centr-Eŭropa kodpaĝo (1250) estas por la lingvoj Albana, Ĉeĥa, Hungara, Kroata (kaj Latin-litera Serba), Pola, Rumana, Slovaka kaj Slovena. Se vi elektas anstataŭigi tiun kodpaĝon, la menciitaj lingvoj ne plu estos rekte tajpeblaj.
  • La Okcident-Eŭropa kodpaĝo (1252) estas por multaj diversaj lingvoj, sed anstataŭigo de ĝi per Esperanta kodpaĝo forpuŝas nur la lingvojn Dana, Islanda kaj Norvega.
  • La Turka kodpaĝo (1254) estas por la Turka lingvo. Eblas elekti ĝin, sed tiam oni povas renkonti problemon en la programo Word (kaj eble ankaŭ en iuj aliaj programoj). Tial ne estas rekomendinde elekti la Turkan. (Vidu pli ĉi-poste pri Word.)

Rimarku, ke la anstataŭigotaj lingvoj ne plene malaperos. Malaperos la eblo entajpi per la klavaro iliajn specialajn literojn, sed almenaŭ en Unikodokapablaj programoj oni ja povas vidi tiujn literojn, kaj eble eĉ ilin enmeti en tekston alimaniere (per menuero, per makroo aŭ simile). Iafoje la apartaj literoj de la anstataŭigitaj lingvoj ne bone videblos en iuj TTT-legiloj, sed tio tre dependas de la kapabloj de la legilo, kaj de la maniero, en kiu la aktuala paĝo estas kodita.

Se oni sukcese malinstalas la EK-paketon, la anstataŭigitaj lingvoj plene reviviĝas.

Terminologio

Menciiĝos ĉi-poste diversaj Vindozaj aferoj. Iliaj nomoj tamen estas malsamaj en la diverslingvaj versioj de Vindozo. La nomoj estas foje tre libere tradukitaj en la diversajn Vindozojn de la mondo, kaj iom da fantazio povas esti utila por trovi la respondaĵon en la propra Vindozo. Foje la Angla nomo estos parenteze aldonita kiel helpo. La diversaj nacilingvaj terminoj estas ja ĉiuj tradukitaj el la origina Anglalingva Vindozo.

Por ne konfuziĝi indas memori, ke “signaro/signokodo” kaj “tiparo” estas malsamaj aferoj. Signokodo (aŭ signaro) difinas la identecon de diversaj signoj. Tiparo provizas la efektivajn aspektojn de tiuj signoj. Ŝanĝo de tiparo povas tute ŝanĝi la aspekton de signo, sed ĝi restas tamen la sama signo.

Multlingva subteno

En antaŭaj versioj de EK necesis, ke la Multlingva Subteno (Multilanguage support) de Vindozo estu instalita por ke ĉio funkciu bone. Ekde versio 1.22 tio ne plu estas necesa. Tamen mi ne havis okazon testi, ĉu tiel vere estas, kaj tial mi retenas ĉi tie la klarigojn pri instalo de la multlingva subteno (internaciemaj homoj ĉiuokaze instalu ĝin!):

Por instali la Vindozan ekstraĵon “Multlingva subteno”, iru al la Regpanelo -> Aldoni/forigi programojn -> Vindoza instalprogramo (Control Panel -> Add/remove programs -> Windows setup).

Tie vi povas vidi, ĉu la Multlingva subteno estas instalita aŭ ne. Kontrolu ankaŭ, kiuj lingvoj estas instalitaj (duoble alklaku la piktogramon de la multlingva subteno). Gravas tiu lingvo, kies kodpaĝon vi anstataŭigos, kaj ankaŭ la Turka, ankaŭ se vi ne elektos la Turkan kiel anstataŭigotan lingvon. Por simpligi la aferon povas esti bone simple instali ĉiujn lingvojn de la Multlingva subteno. Se vi ne havas la necesajn aferojn sur Vindoza k-disko, necesas iel havigi ilin. Antaŭe eblis elŝuti Multlingvan subtenon senkoste de la Mikrosofta TTT-ejo, sed nun tiu eblo ŝajne malaperis (la Mikrosofta TTT-ejo estas tamen tia labirinto, ke mi eble pretervidis ion). Eblas anstataŭe instali version 5 de Internet Explorer. Multlingva subteno estas elektebla parto de tiu programo.

Atentu: Se vi post instalo de la EK-paketo denove faros ion pri la Multlingva subteno, ekz. se vi forprenos aŭ aldonos iun lingvon, povos okazi, ke parto de tiu ĉi paketo malinstaliĝos. Tiam necesos denove instali EK-on.

Instalo de la EK-paketo

Por instali lanĉu la programon install.exe (parto de la EK-paketo).

Elektu en la supra maldekstra kolumno tiun kodpaĝon, kiun vi volas anstataŭigi per Esperanta kodpaĝo.

Elektu en la supra dekstra kolumno tiun lingvon, kies klavaro estu anstataŭigita per Esperanta klavaro.

Vi povas “foliumi” en la du kolumnoj, ĝis vi trovas taŭgan elekton.

Se vi poste trovos, ke vi malbone elektis, vi povos facile malinstali la tuton, kaj reinstali alian varianton.

Apud la piktogramo EK vi elektu dosierujon, en kiu EK troviĝu. Vi povas akcepti la proponon, kiu jam troviĝas tie (C:\Program files\Ek), aŭ vi povas ŝanĝi al alia dosierujo. Vi ankaŭ povas alklaki la butonon elektu, kaj elekti lokon per la dosierelektilo de Vindozo. Se vi elektas dosierujon, kiu ankoraŭ ne ekzistas, la instalilo poste kreos tiun dosierujon por vi.

Vi ankaŭ elektu, ĉu EK estu aŭtomate lanĉata ĉiufoje, kiam Vindozo startas. Se vi ne volas tion, vi permuse forigu la hoketon apud la teksto “Startigu la programon dum eniro en la sistemon”. Se vi volas tian aŭtomatan lanĉon, vi lasu la hoketon.

Fine premu la butonon Instalu. Tiam la instalado plenumiĝos laŭ viaj elektoj. La instalilo atentigos vin, ke necesas restartigo de Vindozo por fini la instalon. Alklaku la butonon OK, kaj Vindozo restartos. (Se vi uzas Vindozon NT aŭ Vindozo 2000, restarto ne estas bezonata.) Kiam Vindozo estos restartinta, la instalado estos finita.

Lingvoj kaj klavaroj

En la Regpanelo -> Klavaro (Control Panel -> Keyboard), vi povas vidi, kiuj lingvoj kaj klavaroj estas instalitaj. Normale tiu klavara kaj lingva aranĝo, kiu jam estas indikita post la instalo de EK, bone taŭgos, sed eble vi tamen poste volos rearanĝi la aferon, por ke la tajpado funkciu plej bone en ĉiuj viaj programoj.

Vi povas havi plurajn lingvojn/klavarojn en la sistemo. Vi povas ankaŭ elekti, kiu lingvo/klavaro estu la ĉefa. Vi ankaŭ povas elekti, ĉu aperu indikilo pri la aktuala lingvo en la taskopleto (system tray), kaj vi povas elekti, kiu klavopremo estu uzata por ŝalti inter la diversaj lingvoj/klavaroj.

Vi povas en la Regpanelo ankaŭ ŝanĝi, sub kiu lingvo la Esperanta klavaro aperu. Eĉ se vi elektis ekz., ke la Latva klavaro estu Esperanta, vi ne nepre devas havi Latvan lingvon. Vi povas elekti alian lingvon, kaj uzi Latvan (= Esperantan) klavaron por ĝi. Por ke la afero funkciu, gravas nur, ke iu el la instalitaj lingvoj havu Esperantan klavaron.

Tajpaj metodoj

Por uzi EK-on necesas, ke ĝi estu lanĉita. Kiam EK (= ek.exe) estas lanĉita, vi vidas ĝian piktogramon en la taskopleto. Se vi tie ne vidas ĝin, necesas lanĉi EK-on por povi ĝin uzi.

Se dum la instalo vi elektis, ke EK estu aŭtomate lanĉata ĉe ĉiu starto de Vindozo, vi devas jam vidi ĝin en la taskopleto. Se vi ne elektis aŭtomatan lanĉon (aŭ se ial tiu aŭtomata lanĉo ne efektiviĝis), vi devas mem lanĉi EK-on. Vi povas ĝin lanĉi de tiu dosierujo, kiun vi elektis en la instalo, sed pli oportune estas meti simbolan ligilon (shortcut) al EK sur la Vindozan skribotablon (desktop), por ke vi povu facile lanĉi ĝin ĉiufoje, kiam vi bezonas ĝin.

Por ŝanĝi, kiamaniere EK laboru, vi alklaku ĝian piktogramon en la taskopleto per la dekstra musbutono, kaj elektu “Agordu”. Tiam aperas fenestreto, en kiu vi povas elekti inter diversaj reĝimoj. EK donas plurajn eblojn de tajpomanieroj: rekte per elektitaj klavoj aŭ per antaŭsignoj/postsignoj (nomataj “prefiksoj” kaj “postfiksoj” de Jurio en EK), signoj tajpendaj antaŭ aŭ post C, G, H, J, S kaj U por produkti Esperantajn literojn. Vi povas ankaŭ elekti, ĉu ŭ aperu aŭtomate post a kaj e, kaj vi povas eĉ redifini tiun Esperantan klavaron, kiu instaliĝis.

Se vi elektis uzi rektan klavadon de Esperantaj literoj (la Esperantaj literoj anstataŭas aliajn literojn sur la klavaro), vi povas atingi la normalajn literojn pere de Ctrl-Alt kaj la respektiva literklavo.

La literoj Ĥ kaj Ŭ normale estas klaveblaj per Ctrl-Alt-H kaj Ctrl-Alt-U respektive. (Se vi elektas tajpi Ĥ kaj Ŭ rekte per la H-klavo kaj la U-klavo, la ordinaraj H kaj U fariĝas atingeblaj pere de Ctrl-Alt-H kaj Ctrl-Alt-U respektive.)

Anstataŭ Ctrl-Alt (la Ctrl-klavo kaj la Alt-klavo premataj kune) vi povas ĉiam uzi anstataŭe la klavon AltGr.

Se vi bezonas tajpi multe da ne-Esperanta teksto, estas pli facile malŝalti EK-on (vidu ĉi-poste).

Aŭtomata aŭ/eŭ

Vi povas elekti, ĉu aŭtomatigo de aŭ/eŭ estu uzata. Se en la fenestreto de EK vi metas hokon apud tiu elekto, EK aŭtomate tajpas ŭ anstataŭ u post a kaj e. Kiam vi volas skribi aueu kun ordinara u (sen supersigno), vi povas tajpi ekz.: a u Retropaŝo ue u Retropaŝo u. La retropaŝo forviŝas la u-on kun hoketo. Tio necesas por tiaj vortoj kiel “praulo” kaj “neuzebla”. (Ankaŭ eblas aliaj artifikoj - simple necesas ion alian tajpi inter la a/e kaj la sekva u.) Se vi elektas labori sen aŭtomatigo, vi devas por ricevi la literon ŭ ĉiam uzi antaŭsignon/postsignon aŭ AltGr/Alt-Ctrl (laŭ viaj elektoj pri Esperanto-tajpado).

Videblaj antaŭsignoj

Vi povas elekti, ke ĉiu antaŭsigno (prefiksa signo) estu tuj videbla. Se vi poste tajpos c, g, h, j, su, la antaŭsigno estos anstataŭigita per la responda Esperanta litero kun supersigno.

Ŝalto kaj malŝalto

Vi povas ŝalti kaj malŝalti la programon EK per Ctrl + la spaceta klavo. Vi povas ankaŭ ŝalti kaj malŝalti EK-on per alklako de ĝia simbolo en la taskopleto - per la maldekstra musbutono. Se vi uzas la dekstran musbutonon, vi malfermas menueton, per kiu vi povas elekti aŭ malŝalti EK-on, aŭ agordi kiamaniere ĝi laboru.

Testado

Kiam vi unue testas la tajpadon, uzu programon, kiu bone komprenas Unikodon, ekz. Word 97/2000Outlook Express. La tajpado funkcias ankaŭ en iuj ne-Unikodaj tekstoprogramoj, sed iuj el ili konfuziĝas.

Konstatinte, ke la instalado entute funkcias, vi povas testi, kiuj aliaj el viaj diversaj programoj akceptas tajpadon de Esperantaj literoj laŭ la nova sistemo.

Ekz. la tekstoprogramo Wordpad, kiu estas parto de Vindozo, ne tre bone kunlaboras (ekz. ne funkcias serĉi kaj anstataŭigi Unikodajn Esperantajn literojn). Wordpad ankaŭ ĝenerale ne estas bona programo. Ekzistas en la Reto pluraj senkostaj kaj multe pli bonaj tekstoprogramoj, kiujn oni ĉiuokaze preferu. (La nova versio de Wordpad en Vindozo 98 estas Unikodokapabla, sed tamen konfuziĝas!) Konfuziĝas ankaŭ NoteTab (Super Note Tab, Note Tab Mini, Note Tab Pro...), cetere tre bona tekstoredaktilo. Por ĝi vi devas uzi alian solvon. La bonega tekstoredaktilo UltraEdit-32 kunlaboras perfekte (sed bedaŭrinde ne komprenas Unikodon).

Se EK ĉesos funkcii, la kaŭzo povas esti, ke vi faris ian grandan ŝanĝon de via Vindoza sistemo. Vi eble instalis aŭ forprenis la Multlingvan subtenon (vidu ĉi-antaŭe), aŭ vi eble instalis ian grandan kaj gravan programon. Precipe instalado de nova versio de Internet Explorer povas influi al EK. Tiam necesas denove instali EK-on. EK ja ŝanĝas kelkajn aferojn en la Vindoza sistemo. Se alia programo tuŝas tiujn samajn aferojn, EK povus ĉesi funkcii. En tia okazo, vi simple ripetu la instalon. (Ne necesas unue malinstali.)

Presado

Kvankam Unikodo funkcias sufiĉe bone surekrane en Vindozo, iuj presiloj donas problemojn. Ŝajnas al mi, ke temas precipe pri laseraj presiloj. Estas multaj raportoj, ke iuj presiloj rifuzas surpaperigi Unikodajn signojn (kun numeroj pli altaj ol 255). Mi mem spertis tion. Tio estas ĝenerala problemo, kiu koncernas ne nur Esperanton (kaj kiu tute ne rilatas al la EK-paketo). Tiuj samaj presiloj ankaŭ ne povas surpaperigi ekz. Rusajn literojn, se oni presas el Unikoda programo. Laŭ miaj spertoj inkoŝprucaj presiloj plej ofte ne havas tiajn problemojn. Oni povas provi solvi tiajn problemojn per instalado de pli ĝisdata pelilo por la presilo. Indas serĉi konsilojn ĉe la TTT-paĝoj de Mikrosofto, kiu konscias pri la problemo. Oni ankaŭ povas plendi ekz. al tiu, kiu vendis la presilon (konsilo: parolu precipe pri presado de Rusa teksto - tio donas malpli da pretekstoj por ignori la plendon).

Latino-3-aj tiparoj

Por plej multaj ne-Unikodaj programoj necesas, ke vi mem iel instalu Latino-3-an tiparon. Plej ofte homoj uzas ne tute verajn Latino-3-ajn tiparojn, sed t.n. pseŭdo-Latino-3-ajn. En tiaj tiparoj nur la Esperantaj literoj sekvas Latinon 3. Ĉio alia estas laŭ Latino 1. Se oni elektas anstataŭigi la Okcidentan kodpaĝon per Latino 3, oni prefere uzu pseŭdo-Latino-3-ajn tiparojn.

Por ke Esperantaj literoj aperu ankaŭ en dialogujoj (ekz. kiam oni entajpas tekston, kiun programo serĉu en teksto), necesas, ke estu Latino-3-a versio de tiu tiparo, kiun Vindozo uzas en tiaj okazoj. Mi instalis Latino-3-ajn versiojn de la tiparoj MS Sans serif kaj MS Serif (faritajn per la programo “Supersigno” - vidu ĉi-poste). Tiam ĉio tia funkciis. Por Unikodaj programoj tio tamen ne necesas.

En la Regpanelo -> Ekrano -> Aspekto eblas elekti tiparojn por plej diversaj aferoj en Vindozo. Ne estas tute facile kompreni, kiu elekto influas kion. Eksperimentu, se vi volas. Ĉiam eblas restarigi la normalan Vindozan staton.

Malinstalo

Se vi volas malinstali la EK-paketon (aŭ plene, aŭ por posta reinstalo, eventuale kun alia elekto de kodpaĝo aŭ lingvo), vi iru al la Regpanelo -> Aldoni/forigi programojn. Trovu la nomon “Ek!” en la listo de instalitaj programoj. Elektu ĝin, kaj poste alklaku la butonon “Aldoni/forigi”. Dum la malinstalo Vindozo restartas. La originaj Vindozaj kodpaĝoj tiam reinstaliĝas. Vi povas ankaŭ malinstali per la programo malinst.exe, kiu troviĝas kune kun EK.

Kelkaj Unikodaj programoj

Word «

Jen plene Unikodokapabla kaj tre potenca tekstoprogramo. Ĝi estas parto de la Office-programaro de Mikrosofto. Tajpado de Unikoda Esperanto funkcias senprobleme en Word 97 kaj Word 2000 (sed tute ne en antaŭaj versio de Word - 95, 7, 6...). Tamen, iafoje por iuj uzantoj povas aperi surprizaj fenomenoj:

Kiam mi testis Word 2000 estis komence problemoj pri ŭ. Montriĝis, ke la klavopremo Ctlr-Alt-u estas rezervita por ia speciala funkcio. Eblas tamen ŝanĝi tiujn antaŭdifinitajn klavopremojn. Elektu la menueron Adapti (Customize) kaj la butonon Klavaro (Keyboard). Trovu tiun komandon, kiu havas Ctlr-Alt-u kiel klavopremon. Nuligu tiun difinon. La problemo malaperos.

Word distingas inter tekstoj en diversaj lingvoj. Dum oni tajpas per EK, povas ŝajni al Word, ke la lingvo ŝanĝiĝas - jen estas la baza lingvo de via sistemo, jen estas la lingvo kun Esperanta klavaro. Tio povas foje vidiĝi en la teksto. Ekz. se oni elektis, ke Word mem aranĝu citilojn laŭ ĝusta tipografia normo, la citiloj povas aspekti diverse en diversaj partoj de la teksto. Tio povas okazi, se la du lingvoj (la baza kaj la Esperantoklavara) havas malsamajn preferojn pri tipografie ĝustaj citiloj.

Por elturniĝi oni aranĝu, ke la baza lingvo estu lingvo kun la samaj reguloj pri citiloj kiel la lingvo kun Esperanta klavaro (depende de la elekto de anstataŭigita lingvo). Mi ekz. elektis, ke la baza lingvo estu la Angla (eĉ kiam mi uzas Svedan version de Vindozo), kaj mi uzas Latvan Esperantan klavaron. Tio funkcias bone, ĉar la Angla kaj la Latva ricevas en Word samspecajn citilojn. Mi tamen por la Angla lingvo instalis Svedan klavaron! Ĉion ĉi oni manipulas en la Regpanelo -> Klavaro.

Se oni anstataŭigis la Turkan kodpaĝon kaj lingvon, oni povas en Word foje ricevi majusklajn I-ojn kun punkto, ĉar tiaj I-oj ekzistas en la Turka. Simplan solvon de tiu problemo mi ne konas. Oni devas ĉiufoje mem korekti tiujn I-ojn (eble per makroo). Ŝajnas preferinde anstataŭigi alian kodpaĝon ol la Turka.

Kiam oni tajpas Esperante en Word, oni prefere malŝaltu la aŭtomatan kontroladon de literumado kaj gramatiko, ĉar Word nenion scias pri Esperantaj literumado kaj gramatiko. Eble en estonta versio...

Mi kreis kelkajn utilajn makroojn por Word. Per ili oni povas rapide konverti la Esperantajn literojn inter diversaj sistemoj (Unikodo, Latino 3, X-sistemo...). Multaj jam petis, ke mi alsendu tiujn makroojn. Tial mi aldonis ilin al la EK-paketo. La dosiero Bertilaj.bas enhavas ilin. Por importi ilin en la programon Word vi malfermu la internan makro-redaktilon de Word (Visual Basic). Elektu tie “importi dosieron” (poste simple fermu la makro-redaktilon). Per iom da manipuloj de Word vi eĉ povas la makroojn aperigi kiel menuerojn aŭ kiel piktogramojn sur la ilopanelo. Rimarku, ke la makrooj por konverti inter Unikodo kaj la X-sistemo enhavas protekton de nacilingvaj ux, kiuj ne konvertiĝu (ekz. en nomoj kiel La Chaux-de-Fonds). Por protekti tiajn ux de miskonvertado oni skribu uxx en la X-sistemo. Eksperimentu iom, kaj vi komprenos, kiel tio funkcias.

Mi iom reverkis kaj plibonigis la makroojn en Marto 2001. Se vi havas pli fruan version de la makro-paketo, indas instali la novan. Jen vi povas elŝuti la novan version de la makroo-dosiero Bertilaj.bas en pakita formo (zip-dosiero).

Excel «

Ankaŭ Excel apartenas al la Office-programaro de Mikrosofto. Unikoda Esperanto funcias kaj en Ecxel 97 kaj en Excel 2000. Sed bedaŭrinde la kunlaboro inter Excel 97 kaj Word 97 estas iom neperfekta. Se oni ligas Excel-an kalkulfolion kun Esperanta teksto al dokumento de Word 97, la supersignoj de la Esperantaj literoj malaperas ene de Word 97. Sed ja eblas perfekte kopii tekston el unu programo en la alian. Mi ne testis, ĉu tiu problemo restas en la versio 2000.

Powerpoint «

Jen programo por fari prezentojn por prelegoj k.s. Ankaŭ ĝi estas parto de la Office-programaro. Mi nur rapidege testis, kaj Powerpoint 97 ĝenerale ŝajnas Unikodokapabla. Entajpado de Esperantaj literoj funkcias bone. Tamen, kiam oni provas entajpi tekston por serĉo aŭ anstataŭigo, kaj en iuj aliaj okazoj, montriĝas teruraj programeraroj. Tiam aperas tute aliaj signoj (la Latino-1-aj respondaĵoj al la Latino-3-aj Esperantaj literoj, sed kun fuŝegoj pri ĉ kaj Ĉ). Ŝajnas, ke tiuj problemoj tute malaperis en la nova versio Powerpoint 2000.

Outlook «

Jen programo por retpoŝto kaj multo alia. Ĝi estas parto de la Office-programaro. Outlook 97 estas iom Unikodo-kapabla, sed ŝajnas, ke ne ĉio bone funkcias. Mi tamen ne havis okazon multe esplori la programon. Outlook 2000 estas pli Unikodo-kapabla, sed ŝajne ankoraŭ restas mankoj: Outlook 2000 laboras Unikode nur en la efektiva retpoŝta parto. La ceteraj partoj (kalendaro, planado, kontaktoj...) bedaŭrinde ne estas (tute) Unikodaj.

Access «

Access estas programo por datumbaza laboro. Access 97 bedaŭrinde tute ne konas Unikodon, sed feliĉe la nova versio Access 2000 estas jam plene Unikodo-kapabla, kaj EK funkcias en ĝi perfekte.

Front Page «

Front Page estas programo por krei HTML-paĝojn. Mi nur povis testi (tre rapide) la version Front Page 2000 (parto de la paketo Office 2000). Ĝenerale Front Page 2000 povas uzi Unikodon, sed estas bedaŭrindegaj mankoj. Kiam mi provis la funkciojn por serĉi kaj anstataŭigi, klavata ĉ misinterpretiĝis kiel ae-ligaĵo. Tio estas neeltenebla eraro, sed ĉiuokaze Front Page ne estas tre bona HTML-redaktilo.

Outlook Express «

Ankaŭ la senkosta programo Outlook Express de Mikrosofto estas Unikodokapabla. (Rimarku, ke ne temas pri Outlook sen Express, nek pri Outlook 97/98...). Outlook Express estas por retpoŝto kaj por novaĵgrupoj en la Reto. Ĝi estas akompananto de la TTT-legilo Internet Explorer 4/5.

Ŝajnas al mi, ke ĝuste nun Outlook Express estas la plej bona retpoŝta kaj novaĵgrupa Vindoza programo - se oni bezonas tian programon, kiu vere povas prizorgi Esperantan tekston. Aliaj programoj povas venki super Outlook Express pri aliaj aferoj, sed kiam temas pri traktado de multaj diversaj lingvoj kaj signokodoj - en laŭnorma maniero - Outlook Express estas senrivala en Vindozo.

Se vi trovos alian Vindozan retpoŝtan programon, kiu kapablas prizorgi mesaĝojn, en kiuj aperas teksto en Esperanto, la Dana, la Rusa, la Japana kaj la Taja - samtempe mikse kaj laŭ la internaciaj normoj, vi nepre raportu al mi! (Unu tian raporton pri programo kun similaj kapabloj mi ricevis: Esploru mem pri “Lingomail”.)

Outlook Express ja estas iom kaprica kaj foje stranga programo. Sed se oni lernas, kiel ĝi emas konduti, oni povas alkutimiĝi al ĝi. Ĉi-poste mi donos detalegajn konsilojn. Se vi zorge legos ilin, vi pli sukcese laboros kun Outlook Express.

Eklaborante per Outlook Express vi unue faru kelkajn gravajn ĝustigojn de ĝia konduto. Eble vi devos iom serĉi en la menuoj - mi klarigos laŭ mia versio de Outlook Express, eble estas iom alie en via versio.

Iru al Iloj -> Elektoj -> Sendi. Tie vi trovos kvar butonojn:

   Retpoŝta sendo-formato:    [HTML]  [Simpla teksto]
   Novaĵgrupa sendo-formato:  [HTML]  [Simpla teksto]

Por retpoŝto vi elektu la alternativojn MIME kaj kodprezento laŭ Quoted printable.

Por novaĵgrupoj vi elektu la alternativojn MIME kaj nenia kodprezento.

Se vi intencas sendi retpoŝton HTML-an aŭ novaĵgrupajn afiŝojn HTML-ajn (ĝenerale tre malrekomendinde!), vi faru similajn elektojn ankaŭ por la HTML-alternativoj. (HTML estas foje nomata “Riĉa teksto” aŭ simile en tiaj ĉi programoj.)

Indiku samloke vian preferatan formaton por retpoŝto kaj novaĵgrupoj - mi rekomendas, ke vi elektu simplan tekston.

Apude, en Iloj -> Elektoj -> Legi, vi povas elekti, kiuj tiparoj estu uzataj por montri mesaĝojn kaj afiŝojn. Estas du lokoj por elekti: unu nomiĝas “Tiparoj proporciaj”, la alia nomiĝas “Tiparoj fikslarĝaj (neproporciaj)”. Ŝajnas, ke nur la unua alternativo (“Tiparoj proporciaj”) entute influas ion ajn. Do, se vi volas legi mesaĝojn kaj afiŝojn kun tiparoj fikslarĝaj (ofte la plej bona elekto), necesas elekti tiajn tiparojn ĉe “Tiparoj proporciaj” (ne plendu al mi!). Mi rekomendas elekti tie taŭgan fikslarĝan tiparon (ekz. Courier New) por ĉiuj diversaj signokodoj (“Okcidenta”, “Unikoda”, “Cirila”...). Rimarku, ke vi ne elektu Latino-3-ajn tiparojn.

Ie samloke vi ankaŭ trovos eblon elekti tiparojn por verkado de retpoŝto kaj novaĵgrupaj afiŝoj. Fikslarĝaj tiparoj estas same konsilindaj tie.

Apude, ankaŭ en Iloj -> Elektoj -> Legi, estas butono por “Internaciaj ĝustigoj”. Vi povas kontroli, ĉu tie aperas iaj elektoj entute. Se io aperas en la tiea listo, vi prefere forigu tion. Povas ŝajni alloge uzi tiajn “signokodajn tradukojn”, sed laŭ miaj spertoj tio nur kaŭzas problemojn. Evitu tion!

Unu ĝenego de Outlook Express estas, ke ĝi ofte ne tuj reagas, kiam oni ŝanĝas tiajn ĉi ĝeneralajn elektojn. Ofte necesas fini la programon, kaj poste restartigi ĝin, por ke la elektoj efektiviĝu. Memoru tion por ne freneziĝi!

Por ĉiu mesaĝo/afiŝo en Outlook Express, vi povas elekti signokodon/kodprezenton. Se vi estas avangarda, vi sendos mesaĝojn plene Unikodajn. Kiam vi verkas mesaĝon, elektu en la menuo Formato -> Lingvoj (Format -> Language) la alternativon Unikodo UTF-8 (ankaŭ ekzistas la alternativo Unikodo UTF-7, sed ĝi ŝajnas ne same taŭga - foje aperas anstataŭ “Unikodo” nomoj kiel “Universala alfabeto” k.s.). Espereble la ricevonto uzas Unikodokapablan programon, alie li nur pene povos deĉifri vian mesaĝon. Se vi sendos Unikode, vi eĉ povas enmiksi ekz. Rusan aŭ Grekan tekston kune kun Esperanto (kaj ankaŭ Ĉinan, Korean, Tajan...).

Alie vi povas (en la sama menuo) elekti, ke la mesaĝo estu sendita laŭ Latino 3. Tiam la ebloj miksi lingvojn estas multe pli limigitaj, sed aliflanke pli da personoj povos legi vian mesaĝon. Fakte, se oni sendas pure Esperantan mesaĝon, apenaŭ estas avantaĝo elekti Unikodon. Almenaŭ por Outlook Express (kun la Ek-paketo) Latino 3 funkcias same perfekte. Mi rekomendas, ke vi sendu Unikodajn retmesaĝojn nur al ricevontoj, pri kiuj vi certas, ke ili povas legi tiajn mesaĝojn. En novaĵgrupaj afiŝoj vi uzu Unikodon nur kiam vere necesas, ĉar tiajn mesaĝojn legas multaj homoj uzante multajn diversajn programojn.

(Se vi iom serĉas tra la menuoj, vi trovos eblon elekti, kiuj piktogramoj aperu en la diversaj fenestroj de Outlook Express. Vi povas aperigi piktogramon por elekto de signokodo/kodprezento. Tiel fariĝas pli facile elekti kodprezenton por ĉiu mesaĝo.)

Kiam vi ricevas mesaĝojn laŭ Unikodo aŭ Latino 3, Outlook Express aŭtomate montras ilin kun ĝustaj Esperantaj literoj, se la mesaĝo havas ĝustan indikon en sia ĉapo. Se la literoj ne aperas ĝuste, vi povas mem ŝanĝi signokodon laŭplaĉe. (Rimarku, ke vi ne ŝanĝu tiparojn, sed signokodojn/kodprezentojn.)

Ĉio ĉi funkcias kaj retpoŝte kaj en novaĵgrupoj. Oni tamen memoru, ke ne ĉiuj povas legi novaĵgrupajn afiŝojn en Unikodo (verŝajne temas ankoraŭ nur pri tiuj, kiuj uzas Outlook Express). Krome, kiam mesaĝoj estas sendataj okbite (“MIME” - “kodprezento nenia”), ili povas difektiĝi survoje, se ili iras tra malnovspecaj komputiloj - la mondo ankoraŭ ne estas perfekta....

Atentu: Kiam oni verkas retmesaĝon aŭ novaĵgrupan afiŝon en Outlook Express, oni ĉiufoje zorge kontrolu, ke la ĝusta signokodo (kodprezento/lingvo) vere estas elektita. Kontrolu antaŭ ol alklaki “Sendu”. Se malĝusta signokodo estas elektita, la Esperantaj literoj povas perdi siajn supersignojn. Rimarku, ke dum oni tajpas, Outlook Express ĉiam laboras laŭ Unikodo, kaj tial oni povas entajpi signojn de ĉiu ajn lingvo. Sed kiam oni “sendas”, ĉio, kio ne eblas laŭ la elektita signokodo, malaperas aŭ detruiĝas. Foje la programo tamen atentigas pri la risko de detruo.

En iuj versioj de Outlook Express, kiam oni ŝanĝas signokodan elekton, aperas ĝena demando, ĉu oni volas uzi tian “transkodadon” ĉiam en ĉiuj tiaj mesaĝoj. Nepre ĉiufoje respondu nee! Alie kreiĝas tia transkoda regulo, pri kiu mi avertis ĉi-antaŭe. Se vi havos problemojn, povos esti inde kontroli en Iloj -> Elektoj -> Legi -> Internaciaj ĝustigoj. Se tie aperis iaj transkodaj reguloj, vi nepre ilin forigu. Eble tio solvos viajn problemojn.

Se oni volas en verkatan mesaĝon enŝovi tekston el alia programo aŭ el dosiero, oni povas ekhavi problemojn pro tio, ke Outlook Express ĉiam laboras Unikode dum oni verkas tekston. Tekston el Unikoda programo oni povas ĉiam enŝovi aŭ englui, sed se la teksto estas Latino-3-a, necesas unue ŝalti al Latino 3 por ke Esperantaj literoj importiĝu ĝuste (nenia garantio!). Ŝajnas al mi, ke engluado de Latino-3-a teksto, kiun oni kopiis el alia fenestro - de ne-Unikoda programo, ĉiam fiaskas. Necesas unue konservi tiun tekston kiel dosieron, kaj poste importi ĝin (per la menuo Enigi -> Teksto de dosiero). Eventuale diversaj versioj de Outlook Express kondutas diverse pri tiaj ĉi aferoj. Ĉio ĉi neniel koncernas kunsendaĵojn (apartaj dosieroj). Tio funkcias senprobleme.

Montriĝis, ke ia programeraro en Outlook Express malebligas tajpi Esperante en la temlinio (subject) de retmesaĝo aŭ novaĵgrupa afiŝo. Tio tamen ne tiom gravas, ĉar ĉiuokaze estas ĝenerale konsilinde en temlinioj eviti ĉion krom simplaj Askiaj signoj.

Aperis raportoj, laŭ kiuj ŝajnas, ke iuj versioj de Outlook Express (Hispana, Portugala, Franca... ?), enhavas erarojn, kiuj similas al la ĉi-antaŭe menciitaj eraroj en Powerpoint 97. Eble la sola elturniĝo en tiaj okazoj estas instali alilingvan version de Outlook Express. Eble sufiĉas instali pli ĝisdatan version.

Internet Explorer 4 «

Kiam oni legas Unikodajn TTT-paĝojn per la senkosta Mikrosofta TTT-legilo Internet Explorer 4, la Esperantaj literoj ĉiuokaze montriĝas ĝuste, kondiĉe ke Unikodaj tiparoj (kaj Multlingva subteno) estas instalitaj. La EK-paketo ne necesas por tio. Sed post instalo de la EK-paketo, la legado de TTT-paĝoj verkitaj laŭ Latino 3 iom plifaciliĝas.

En la menuo lingvoj/kodprezento aperas post instalo la nova elekto Latino 3. Se paĝo uzas unubitokajn signojn por la Esperantaj literoj, vi povas elekti tiun signokodon por legado sen instalo de Latino-3-aj tiparoj! (Eblas ankaŭ elekti tiun signokodon, kies kodpaĝon oni anstataŭigis per Esperanta - ankaŭ ĝi nun estas Latino-3-a.) Se en la paĝo mem estas indiko, ke Latino 3 estas uzata, tiu signokodo estas aŭtomate enŝaltata de Internet Explorer 4. Se vi volas elekti, kiu tiparo validu por Latino 3, vi devas elekti tiparon por la Turka lingvo! Sed memoru, ke vi ne elektu speciale Latino-3-an tiparon. Elektu iun el la normalaj Vindozaj tiparoj, kondiĉe ke ĝi enhavas la Unikodajn versiojn de niaj literoj.

Se en la paĝoj estas uzataj simbolaj aŭ numeraj kodoj por la Esperantaj Latino-3-aj literoj (ekz. &aelig;&#230;), Internet Explorer 4 montras ilin laŭ la Unikoda normo, t.e. ne kiel Esperantajn literojn. Tio estas ĝusta kaj laŭnorma konduto de la programo - tiaj paĝoj estas malĝuste faritaj (kodoj kiel &aelig; kaj &#230; havas ĉiam la saman signifon sendepende de kodprezento/signokodo). Por tiaj fuŝitaj paĝoj vi bezonas apartajn Latino-3-ajn tiparojn. Konsilo al TTT-aŭtoroj: ne uzu tiajn simbolajn aŭ numerajn nomojn por Latino-3-aj literoj. Tio eble funkcias en iuj programoj, kiuj estas malĝuste faritaj, sed en bonaj programoj ne.

En Internet Explorer 4 vi povas serĉi Esperantajn vortojn en paĝoj. Vi povas per EK entajpi Unikode la serĉatan vorton, kun supersignaj literoj, kaj la programo ĝuste rekonos ilin en la paĝo, se ĝi estas Unikoda. Ankaŭ se la paĝo estas verkita laŭ Latino 3, tio funkcias, sed nur se la aŭtoro uzis unubitokajn reprezentojn por la Esperantaj literoj, kaj nur se la ĝusta signokodo estas enŝaltita.

Internet Explorer 5 «

Ankaŭ la nova 5-a versio de Internet Explorer estas plene Unikodokapabla, kaj kunlaboras bonege kun EK. Plejparte ĉio funkcias kiel en versio 4 (vidu ĉi-antaŭe), sed estas kelkaj pliaj notindaĵoj:

Instalinte novan version de Internet Explorer vi plej verŝajne devos reinstali EK-on. Facila afero.

Kiam vi provos entajpi serĉatan vorton, vi verŝajne ne vidos Esperantajn literojn en la dialogujo, sed nur iajn streketojn (en Internet Explorer 4 tio funkcias). Mi elturniĝis per ŝanĝeto en la dosiero Win.ini (kiu troviĝas en C:\Windows): Trovu la linion [FontSubstitutes]. Post ĝi aperas kelkaj linioj, kiuj difinas bazajn tiparojn por Vindozo. Trovu la linion MS Shell Dlg=MS Sans Serif. Ŝanĝu ĝin al MS Shell Dlg=Tahoma. Eventuale ankaŭ alia tiparo ol Tahoma povas funkcii, sed vi eble renkontos strangajn fenomenojn (tro grandaj literoj en strangaj lokoj k.s.). Vi povas uzi la Vindozan programon Sysedit por ŝanĝi en Win.ini, sed ĉiu ajn tekstoredaktilo (ekz. Notepad) taŭgas por tio. La ŝanĝo tamen efektiviĝas nur post restarto de Vindozo.

Tamen, ekde versio 5.5 de Internet Explorer la ĵus klarigita maniero ŝanĝi tiparon ial ne funkcias. En tiu versio, almenaŭ en Vindozo 98, estas rekte alvokata la tiparo MS Sans Serif, kaj ne gravas, kion oni skribas ĉe MS Shell Dlg. Por ke Esperantaj literoj povu aperi en la serĉo-dialogujo de MSIE 5.5. necesas tute nuligi la tiparon MS Sans Serif. Faru jene:

  1. Aldonu al Win.ini ankaŭ la linion MS Sans Serif=Tahoma.
  2. Anstataŭigu MS Sans Serif per Tahoma en ĉiuj aliaj lokoj en Win.ini.
  3. Iru al la Regpanelo -> Tiparoj. Forviŝu tie la tiparon MS Sans Serif. Tamen konsilindas unue fari kopion de ĝi, kaj konservi tiun ie (por sekureco).
  4. Iru al la Regpanelo -> Ekrano -> Aspekto. Elektu tie Tahoma ĉie, ke nun (verŝajne) tute mankas indiko pri tiparo, aŭ kie ankoraŭ estas indikita MS Sans Serif. Verŝajne vi ankaŭ volos tie indiki tiparograndecon iom pli grandan ol tiu, kiu estis indikita antaŭe. Supozeble vi volos iom eksperimenti por ke ĉiuj partoj de Vindozo, kiuj antaŭe uzis la tiparon MS Sans Serif, estu bone legeblaj (tio povas daŭri iom, estu pacienca). Finfine tamen la rezulto povas esti tute bona.

En Internet Explorer 5 ne aperas Latino 3 kiel elektebla alternativo en la menuo de signokodoj, sed tamen Latino 3 funkcias perfekte, kiam EK estas instalita. Se en paĝo estas ĝusta indiko, ke Latino 3 estas uzata, ĝi aŭtomate enŝaltiĝas (tiam vi vidos ĝin kiel aktivan - sed grizigitan - elekton en la menuo de signokodoj). Se vi volas mem enŝalti Latinon 3, vi elektu la signokodon por tiu lingvo, kiun vi anstataŭigis per Esperanto. Mi ekzemple anstataŭigis la Latvan lingvon, kaj tial por aktivigi Latinon 3 mi elektas la signokodon “Balta (Vindoza)”.

En Internet Explorer 5 la elektado de tiparoj estas tute alia ol en la antaŭaj versioj. Oni ne plu elektas tiparojn aparte por diversaj kodprezentoj de Latinaj skriboj (Okcidenta, Balta, Turka...). Anstataŭe estas ĝenerala elekto por ĉiaj “Latin-bazitaj” skriboj. Tio estas pli logika, kaj mi ne pensas, ke estas malavantaĝoj en tio. Memoru, ke vi nepre ne elektu tiparojn speciale adaptitajn por Latino 3, eĉ se vi intencas legi paĝojn Latino-3-ajn. La programo uzas la Unikodajn versiojn de niaj literoj ankaŭ por Latino 3. Necesas do elekti tiparon, kiu enhavas niajn literojn en iliaj Unikodaj pozicioj. Krome oni povas elekti tiparojn por longa vico de ne-Latinaj skriboj. Tiu listo donas imponan impreson pri la multlingvaj kapabloj de Internet Explorer 5.

Netscape Navigator 4 «

Jen senkosta TTT-legilo, kiu povas ĝuste montri Unikodajn Esperantajn paĝojn. Sed la programo ne komprenas Unikodon, kiam oni provas entajpi serĉatan vorton. Ĝi ankaŭ tute ne scias, kio estas Latino 3. Efektive instalo de la EK-paketo ne pliigas la Esperantajn kapablojn de Netscape Navigator 4. Por ke Unikodo entute funkciu en Netscape Navigator 4, necesas, ke iu el la signokodaj elektoj “Unikodo (UTF-8)” aŭ “Unikodo (UTF-7)” estu enŝaltita (erara konduto!). Se en Unikoda paĝo ne estas tia indiko (ne devus esti necese, se nek UTF-8 nek UTF-7 uziĝas), oni devas mem enŝalti Unikodon (per la menuo Vidi -> Signokodo). Por legi paĝojn verkitajn laŭ Latino 3, necesas instali Latino-3-ajn tiparojn por la Okcidenta signokodo (iso-8859-1). Tio estas artifiko, kiu necesas por venki la nenorman kaj difektan traktadon de signokodoj en Netscape Navigator 4. Fakte, se en paĝo estas indikite, ke Latino 3 estas uzata, Netscape Navigator 4 anstataŭe enŝaltas Latinon 1, kaj rifuzas al la uzanto ŝanĝi tion!

La retpoŝta kaj novaĵgrupa programoj, kiuj akompanas la programon Nescape Navigator 4, ne komprenas Unikodon. Ili ankaŭ ne bone kunlaboras pri Latino 3 - kaj tute ne kunlaboras kun EK. Ĉiuj tiuj programoj estas partoj de Netscape Communicator 4.

Mozilo kaj Netscape 6 «

Mozilo estas programpaketo por TTT, retpoŝto, novaĵgrupoj, HTML-verkado, k.a., kiu estas nun ellaborata. Ĝi ankoraŭ ekzistas nur en testaj versioj. Tamen Netscape jam lanĉis novan TTT-legilon bazitan sur Mozilo, nome Netscape 6. Verŝajne ankaŭ aliaj lanĉos TTT-legilojn kaj aliajn programojn kun Mozilo kiel bazo. Mozilo estas tute nove programata, kaj tial Netscape 6 estas treege malsimila disde la antaŭaj retumiloj de Netscape. Mozilo kaj Netscape 6 estas plene Unikodokapablaj, kaj regas perfekte ankaŭ Latinon 3. Antaŭe estis problemoj pri kunlaboro kun EK, sed nun tiuj problemoj estas for, kaj EK funkcias perfekte en Mozilo.

UniRed «

Longe mankis en la Vindoza mondo bona Unikoda redaktilo por plata teksto, sed tiu manko nun malaperis. Jurio Finkel, kiu faris la EK-paketon, lanĉis ankaŭ tian programon: UniRed. Ĝi estas ankoraŭ nur en testa versio, sed ĝi jam estas tute bone uzebla. Kompreneble UniRed kunlaboras perfekte kun EK. La programo ebligas tre komforte labori ne nur per Unikodaj tekstodosieroj laŭ UTF-8 kaj UTF-16, sed ankaŭ per tekstodosieroj en Latino 3 kaj en pluraj aliaj signokodoj. Ĝi estas speciale taŭga kaj speciale adaptita por verkado de HTML-dosieroj. La programfasado estas nun en pluraj lingvoj, inter kiuj la uzanto povas mem elekti: Esperanto, la Angla, la Rusa, la Belorusa, la Franca, la Hispana, la Itala, la Germana, la Dana, la Sveda, la Ĉeĥa kaj la Soraba(!). La tuta programfasado estas facile adaptebla, kaj oni povas rapide aldoni pliajn lingvojn. Pli menciendas, ke Unired ankaŭ povas kontroli la literumadon de Esperanta teksto. Elŝutu UniRed-on!