Aperis nova plene reviziita eldono de la vortarego PIV: La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, eldonita de SAT, Sennacieca Asocio Tutmonda.
La Nova PIV, mallonge NPIV, estas giganta kaj grandioza verko, kaj sendube ĝi prezentas grandan plibonigon de la malnova eldono (la malnova PIV). Ĝenerale mi volas gratuli al Duc Goninaz, al la aro da reviziantoj, kiuj helpis lin, kaj al SAT!
Sed tia verko neniam povas esti perfekta. Ĉiam oni povas trovi plibonigeblaĵojn kaj korektendaĵojn, kaj ĉiam eblas aldoni, poluri, forstreki kaj ĝustigi. Tial ĉi tie mi iom post iom aperigos mian propran notaron pri NPIV, kie mi bedaŭrinde precipe atentigos pri eraroj kaj mankoj. Tion, kio estas tute bona, oni ĉiam emas akcepti kiel memkompreneblan kaj nekomentindan. Da bonaj kaj bonegaj aferoj estas tamen multo en NPIV. Tion oni daŭre memoru, kiam oni legas miajn kritikajn notojn.
La notoj estas tre diversecaj kaj neniel perfekte verkitaj (mi tajpis haste, kaj tial certe estas abundo da eraroj, eĉ gramatikaj).
Mi dividis la notojn en diversajn grupojn sub diversajn titolojn, sed la grupigo kaj la titoloj estas tre kaprice aranĝitaj kaj ne tre serioze planitaj.
En la notoj mi ofte referencas al Krause. Tiam mi celas la vortaron Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch de Erich-Dieter Krause.
En 2005 aperis korektita dua eldono sub la nomo Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005. En Marto 2006 mi tralaboris tiun ĉi notaron laŭ tiu eldono, en kiu oni korektis multon interalie laŭ miaj ĉi-tieaj komentoj. La redaktintoj tamen devis praktike limigi la korektadon al tiaj ŝanĝoj, kiuj ne kaŭzis grandajn ŝovojn de la enhavo, por povi reteni kiom eble multaj el la jam kompostitaj paĝoj. Tial multaj bezonataj korektoj bedaŭrinde ne povis esti farataj.
Ĉi-poste mi nuligis ne plu bezonatajn komentojn kaj detalojn jene: forigita teksto (plej multaj vidos tion kiel trastrekitan tekston kun griza fonkoloro). Mi markis novajn aldonojn (ekster tiu ĉi enkonduko) jene: nove aldonita teksto (plej multaj vidos tion kiel tekston kun flava fono - aliaj kiel substrekitan tekston aŭ simile).
Sekve mi ŝanĝis la titolon de tiu ĉi paĝo al “Kritikaj notoj pri la Plena Ilustrita Vortaro 2002 kaj 2005” (antaŭe ĝi nomiĝis “Kritikaj notoj pri la Nova PIV”). Mi ankaŭ ĉi-poste ŝanĝis la uzatan mallongigon NPIV plurloke al PIV, PIV2002 aŭ PIV2005 (tamen ne aparte markante ĉiun tian ŝanĝon).
Oni aparte rimarku, ke ne ĉiu nun restanta ĉi-posta noto temas pri io, kion mi opinias korektenda, sed kiu plu restas nekorektita en PIV2005. Kelkaj el tiuj notoj estas pozitivaj, t.e. ili enhavas laŭdon. Tiuj aprezaj komentoj kompreneble plu restas ĉi tie.
En la TTT-ejo de SAT eblas elŝuti PDF-dosieron, kiu detale prezentas la korektojn en PIV2005 kompare kun la teksto de 2002: http://satesperanto.free.fr/aktuale/NPIV-Korektendoj.pdf.
Por la revuo Monato mi verkis recenzon de la Nova PIV. Tiu recenzo estas legebla ankaŭ en la Reto.
Se vi volas diskuti pri la enhavo de PIV2005, vi povas aliĝi al la diskutgrupo “pivgrupo” ĉe “Yahoo Groups”. Tiu diskutgrupo kunmetis aliajn listojn de kritikaj notoj pri PIV.
En PIV2005 aperas ĉe kapvortoj kaj derivaĵoj indikoj pri eventuala Fundamenteco aŭ oficialeco. Mi trakontrolis tiujn indikojn, komparante kun la informoj en la Akademiaj dokumentoj. Bedaŭrinde mi trovis iom da eraroj, kiujn mi prezentas ĉi-poste.
Mi kontrolis la Fundamentecon kaj oficialecon de simplaj vortoj (bazaj formoj, radikoj, finaĵoj...). PIV2005 montras Fundamentecon ankaŭ de kunmetaĵoj kun afiksoj k.s., sed tiujn indikojn mi ne sisteme kontrolis.
En la TTT-ejo de la Akademio de Esperanto troviĝas ĝeneralaj klarigoj pri Fundamentaj kaj oficialaj lingvoelementoj.
| Elemento | Oficialeco/Fundamenteco laŭ PIV2005 | Efektiva oficialeco/Fundamenteco |
|---|---|---|
| analog/a | 7-a Oficiala Aldono | Oficialigita en 1923 |
| end/ | 7-a Oficiala Aldono | Oficialigita en 1953 |
| mis/ | 4-a Oficiala Aldono | Oficialigita en 1929 |
Ĉe la radiko EKSKLUZIV/ la indiko pri “2-a Oficiala Aldono” aperas ĉe la A-formo ekskluziva. Ĝi aperu anstataŭe ĉe la E-formo ekskluzive, ĉar nur tiu formo estas en la “2-a Oficiala Aldono”. (Oni povas kompari kun inkluziva, kie la indiko pri oficialeco staras, tute ĝuste, nur ĉe la E-finaĵa derivaĵo inkluzive.)
Ses Ok vortoj por mezurunuoj, oficialigitaj en la “2-a Oficiala Aldono”, aperas nek kiel kapvortoj, nek kiel derivaĵoj, sed nur kiel ekzemploj (kursive, negrase): centilitro (ĉe la prefikso centi/); dekagramo, dekalitro, dekametro (ĉe deka/); hektogramo, hektolitro, hektometro (ĉe hekto/); kaj miriametro (ĉe miria/). La oficialeco estas tamen ĉiufoje ĝuste indikita. Aliaj similaj nomoj de mezurunuoj - ekz. centimetro (1OA), decilitro (2OA), decimetro (20A), miligramo (2OA) kaj kilogramo (Fundamenta), kilometro (Fundamenta) - aperas kaj kiel tiaj ekzemploj (ĉe la respektivaj prefiksoj), kaj kiel grase presitaj kunmetaĵoj (ĉe metro, litro, gramo k.s.), ĉiufoje kun ĝusta indiko pri oficialeco aŭ Fundamenteco.
PIV2005 indikas oficialecon ĉe konkretaj vortformoj. Tial aperas kun indiko pri Fundamenteco la vorto Nov-Jorko, sed ĉe ties baza radiko JORK/ (Jorko) ne aperas indiko pri Fundamenteco, ĉar en la Fundamento ni efektive ne trovas la vorton Jorko, sed nur la kunmetaĵojn Nov-Jorko (ankaŭ sen O-finaĵo: Nov-Jork) kaj Nov-Jorkano. Simile la kunmetaĵo Kalvinano estas en PIV2005 markita kiel Fundamenta, sed ne ties radiko KALVIN/ (Kalvino), ĉar nur la formo Kalvinanoj efektive aperas en la Fundamento. Same pri Luterano kaj Lutero (nur Luteranoj estas en la Fundamento). Efektive en tiuj okazoj PIV2005 agis tute konsekvence laŭ siaj propraj principoj. Sed ial aperas kaj ĉe juro, kaj ĉe juristo, indiko pri Fundamenteco, kvankam en la Fundamento estas nur la kunmetita formo juristo. Principe indiko pri Fundamenteco do ne estu ĉe juro en PIV2005.
Ĉe kanono legeblas tute prava indiko pri “1-a Oficiala Aldono”, sed nur por la signifo “pafilego”. La nacilingvaj tradukoj en la “1-a Oficiala Aldono” tamen klare indikas ankaŭ pliajn signifojn, interalie religian. Tiujn signifojn PIV2005 movis al dua homonima radiko, kiu erare aperas kvazaŭ ĝi estus neoficiala.
“biliono”, “triliono”, “kvadriliono” kaj “kvintiliono” ricevis difinitajn valorojn, kio estas bonega. PIV2005 mem preferas uzi kunmetojn kun la sufikso “-ilion/” (“duiliono”, “triiliono”...), kio estas en ordo, sed ordinaraj uzantoj, kiuj apenaŭ bezonas pli ol “miliono”, “miliardo”, “biliono” kaj eble “triliono”, povas nun uzi tiujn internaciajn vortojn fidante, ke ili havas valorojn sendependajn de la iom variaj valoroj de la respondaj vortoj en iuj naciaj lingvoj. Krome la informoj pri la valoroj de tiuj vortoj en la naciaj lingvoj estas korektitaj kaj ĝisdatigitaj.
“jota/” Pref., uzata antaŭ unuoj, k signifanta «kviniliono» (1024) [...]
Eraro! “jota/” signifas “kvariliono”. La indiko “1024” tamen estas ĝusta.
“jokto” Pref., uzata antaŭ unuoj, k signifanta «kvinilionono» (10-24) [...]
Eraro! “jokto/” signifas “kvarilionono”. La indiko “10-24” tamen estas ĝusta.
“zeta/” Pref., uzata antaŭ unuoj, k signifanta: «kvariliono» (1021) [...]
Eraro! “zeta/” signifas “triiliardo”. La indiko “1021” tamen estas ĝusta.
“zepto/” Pref., uzata antaŭ unuoj, k signifanta: «kvarilionono» (10-21) [...]
Eraro! “zepto/” signifas “triiliardono”. La indiko “10-21” tamen estas ĝusta.
Por la nombrovortoj “biliono”, “triliono”, “kvadriliono” kaj “kvintiliono” PIV2005 saĝe elektis fiksi valorojn laŭ la nuna kontinent-Eŭropa uzo. PIV2005 tamen mem, pro la risko de konfuzo kun la valoroj de la respondaj vortoj en la Angla lingvo, uzadas anstataŭe kunmetojn kun la sufiksoj “-ilion/” kaj “-iliard” (“duiliono” = “biliono”, “triiliono” = “triliono”, “kvariliono” = “kvadriliono” k.t.p.). Sed ĉe ĉiu el la kvar ĉi-antaŭe menciitaj unuprefiksoj, PIV2002 tamen mise uzis tiajn “ilion”-kunmetojn laŭ la valoroj de la similaj Anglaj vortoj (kio eble montras, ke la “ilion”-sufikso tamen ne tiom efike plenumas sian intencitan rolon). La ciferaj indikoj pri la respektivaj valoroj estas tamen ĝustaj. Ĉe la sufiksoj “-ilion/” kaj “-iliard” oni povas kontroli, ke PIV2005 mem ne opinias, ke ekz. “kviniliono” egalas al 1024. Bonŝance la prefiksoj “jota/”, “jokto/”, “zeta/” kaj “zepto/” estas treege malmulte uzataj (ĉiulingve), kaj tiuj, kiuj eventuale ilin bezonas, kredeble bone scias iliajn verajn valorojn.
Ĉe aliaj tiaj unuoprefiksoj, la donitaj valoroj estas tute ĝustaj. Sed tamen estas kelkaj strangaĵoj kaj nekonsekvencaĵo ĉe kelkaj el ili: Ĉe “tera/” la valoro estas donita kiel “biliono”, kvankam NPIV normale uzas “duiliono” por tiu nombro (la responda valoro de “piko/” estas donita kiel “duilionono”). Ĉe “giga/” la valoro indikita estas “unu miliardo”, kaj ĉe “mikro/” la valoro estas “unu milionono”. Ĉe ĉiuj aliaj prefiksoj forestas la superflua vorto “unu”. Ĉe “nano/” la valoro estas donita kun N-finaĵo: “miliardonon”. Ĉe ĉiuj aliaj estas sen-N-a formo (sed ĉiufoje post la vorto “signifanta”). Ĉe kelkaj el tiuj prefiksoj aperas dupunkto post “signifanta”, ĉe aliaj ne.
La gramatika terminologio, aparte la terminoj por diversaj vortspecoj, estas stranga kaj konfuza en PIV2005. El la nekunmetitaj senfinaĵe uzeblaj vortoj, kelkaj, kiel “ankoraŭ”, “jam”, “ĵus”, “for”, “plu”, “tamen” kaj “tuj”, estas nomataj “cirkonstanca morfemo”, sed plej multaj tiaj vortetoj estas “partikuloj” (ekz. “ajn”, “almenaŭ”, “ankaŭ”, “des”, “do”, “la” k.a.). Neniu tia vorto estas plu adverbo! La prepozicioj, numeraloj, konjunkcioj kaj subjunkcioj restas tiaj. La tabelvortoj je KI ĝenerale estas “demandaj morfemoj”, dum aliaj tabelvortoj ĝenerale ricevis nenian ajn indikon pri sia vortspeco, krom la ES-vortoj, kiuj estas “morfemo kun pronoma rolo”. Entute la uzo de la termino “morfemo” estas tre malklara. En la malnova PIV “morfem/o” estis “ĉiu el la lingvaj elementoj, esprimantaj sintaksan rilaton inter la semantemoj (ekz. en E-o, -n, -j, -as ktp)”. En PIV2005 “morfem/o” ricevis tute alian difinon laŭ moderna (Usondevena) lingvoscienco: “minimuma senco- aŭ funkci-hava lingva unuo” (t.e. ĉia ajn radiko, afikso, finaĵo aŭ alia nekunmetita lingvoelemento). Sed en la nomitaj terminoj “cirkonstanca morfemo” kaj “morfemo kun pronoma rolo” la vorto “morfemo” ŝajnas signifi “lingvoelemento uzebla senfinaĵe kiel memstara vorto” aŭ iel simile. Aliflanke la morfemojn “-j” kaj “-n” PIV2005 nomas “postfina morfemo” (kio estas apenaŭ deĉifrebla enigmaĵo), dum sub “fin/i” ni trovas la pli taŭgan terminon “postfinaĵo”. Finaĵoj (simple) estas laŭ PIV2005 nur la vortklasaj finaĵoj (“-o”, “-a”, “-e”, “-i”, “-as”...), se kredi la klarigon ĉe “finaĵo”. Sed en siaj propraj artikoloj “-o”, “-a” kaj “-i” ne estas “finaĵoj”, sed “finaj morfemoj”, dum “-e” estas “finaĵo de adverboj”, “-as”, “-os” kaj “-us” estas “finaĵo de verbo”, “-is” estas “finaĵo de la preterito” kaj “-u” estas “verba finaĵo”. La malnovaj terminoj “prezenco”, “preterito”, “futuro” kaj “volitivo” restas, sed PIV2005 ŝajnas preferi “fiktivo” por la US-modo anstataŭ la antaŭa “kondicionalo”. En la difinoj de “-as”, “-is” kaj “-os” aperas apud tiuj terminoj sufiĉe strangaj vortumoj: “...uzata kiam oni esprimiĝas dum/post/pli frue ol la aludata procezo”. Tiuj difinoj estas apenaŭ pli bonaj ol tiuj en la malnova PIV, kaj la verbo “esprimiĝas”, kiel ĝi uziĝas en tiuj difinoj, estas sufiĉe kruda eraro (esprimiĝas ne oni, sed la ideo esprimata). La difinoj de “-u” kaj “-us” estas pli simplaj kaj fartas pli bone.
“postpozici/o”. “Morfemo, kiu lokiĝas post la subst. aŭ pron., kiun ĝi regas (ekz. en L. vobiscum, mortis causa).”
“prepozici/o”. “Morfemo, kiu servas por dependigi subst-on aŭ pron-on (en E. ankaŭ inf-on) de alia vorto, k lokiĝas antaŭ la dependa vorto [...]”.
Ŝajnas, ke PIV2005 elektis la bazan vorton “morfemo” en tiuj difinoj por diri, ke postpozicioj kaj prepozicioj estas specoj de vortoj (ne afiksoj aŭ finaĵoj). Tio estas ja tute ĝusta. Sed aliflanke tio tute ne kongruas kun la difino de “morfemo” en PIV2005: “minimuma senco- aŭ funkci-hava lingva unuo”. Laŭ tiu difino “morfemo” povas esti ĉu vorto, ĉu afikso, ĉu finaĵo. Kaj efektive PIV2005 mem donas ekzemplon de postpozicio, kiu ne estas memstara vorto, sed ia sufikso: “vobiscum”. Kaj tial mi fakte tute ne scias, kion PIV2005 volas esprimi, kiam ĝi difinas “postpozicio” kiel “morfemo [...]”. En la malnova PIV oni uzis “vorteto [...]” en la difino de “postpozicio”. Tio estas laŭ mi pli bona.
Kroma problemo en la difino de “postpozicio” estas la verbo “regas”. En la artikolo pri “reg/i” mankas tia gramatika senco.
La vortoj “aliel” kaj “alies” estas markitaj kiel evitindaj. Bonege. Tamen ĉe “ali/a” aperas Rimarko, kiu diras pri tabelvortoj je ALI, ke “maksimume allsasebla estas la formo poseda: ies gajno, alies perdo”. Aliaj fuŝtabelvortoj je ALI eĉ ne menciiĝas. Tio eble tamen estas malbona, ĉar tiuj vortoj ja foje uziĝas, kaj atentigo pri evitindeco estus utila.
“jes” 1. Morfemo, rolanta kiel frazo, per kiu oni asertas vera la tuton de la demanda frazo.
“ne” [...] II - Morfemo, rolanta kiel frazo, per kiu oni rifuzas, malkonsentas, asertas malvera la demandan frazon.
Tiuj difinoj estas lertaj kaj trafaj (krom la stranga uzo de “morfemo”, evidente kun la signifo “memstara nekunmetita vorto”, kiu tamen tute ne laŭas la difinon de “morfemo” en PIV2005), sed ĉe “ne” aperas ankaŭ rimarko (RIM. 2), kie oni klarigas la diversecan uzon de “jes” kaj “ne” ĉe neaj demandoj. Prave oni agnoskas ambaŭ uzojn. Sed tiam la cititaj difinoj de “jes” kaj “ne” ne estas sufiĉaj. Tiuj difinoj spegulas nur unu el tiuj uzoj. En la alia uzo, eĉ la plej ofta, oni ĉe neaj demandoj ne uzas “jes” por aserti vera la tuton de la demanda frazo, kaj oni tiam ne uzas “ne” por aserti malvera la demandan frazon. Oni do devas aldoni pliajn difinojn de “jes” kaj “ne” (difinojn, laŭ kiuj “jes” kaj “ne” ne jesas kaj neas la precizan demandan frazon mem, sed en kiuj tiuj vortetoj reprezentas tutajn respondajn frazojn: “jes” por pozitiva frazo, kaj “ne” por negativa frazo). Nun estas ĉe “jes” eĉ unu ekzemplo kun nea demando, en kiu “jes” tute ne estas uzata laŭ la tuj antaŭe donita difino. Almenaŭ devus ĉe “jes” esti atentigo pri RIM 2 en la artikolo pri “ne”.
“unu” [...] 5. (ark.) signifanta, ke la objekto estas konata de la parolanto k nekonata de la alparolato: unu vidvino havis du filinojn [...] unu tagon, kiam la filoj de Dio venis [...]
Estas rimarkinde, ke PIV2005 nomas tian uzon de “unu” arkaika. Tio simple ne estas prava. Klare estas, ke esprimoj similaj al “unu vidvino havis du filinojn” estas tre malofte uzataj nuntempe, sed jam ĉe la dua ekzemplo citita ni renkontas uzon plu plene vivantan. Krome ne malmultaj, ekz. mi, plu uzadas tian duondifinan “unu” ankaŭ ĉe aliaj vortoj ol tempoesprimoj, tute laŭ la klasika modelo de Zamenhof. Por ke vorto aŭ esprimo estu prave markita kiel arkaika, ĝi devas esti praktike tute malaperinta el la uzado. Tiel neniel estas pri duondifina “unu”. Cetere la klarigoj pri la diversaj sencoj kaj uzoj de “unu” estas tre bonaj en la artikolo pri “unu”, sed tio kontrastas draste al la rimarko ĉe “iu”: “Morfemo uzata 1. kiel determinanto de subst. kun signifo de nedifiniteco [...] RIM. En tiu uzo, Z. ofte uzis «unu», «kelkaj» aŭ «certaj»”. Tie PIV2005 ŝajnas aserti, ke la nomitaj “unu”, “kelkaj” kaj “certaj” ĉiuj estas signife egalaj al simpla “iu(j)”. Efektive ĉiu el tiuj esprimoj montras nuancon apartan kaj malsaman de “iu(j)”. Tiuj nuancoj kaj sencoj estas bone klarigitaj ĉe “unu”, “kelk/a” kaj “cert/a” respektive.
“ĉj/” Suf. almetebla post iu el la ses unuaj fonemoj de vira propra nomo [...]
“nj/” Suf. almetebla post iu el la kvin unuaj fonemoj de virina propra nomo [...]
Supozeble pro nura akcidento aperis la diferenco inter ses kaj kvin fonemoj. La Fundamento donas la nombron ses por ambaŭ. Krome mankas indiko, ke oni stumpigas la radikon ĉe almeto de “ĉj/” aŭ “nj/”. La postaj ekzemploj ja montras tion, sed estus pli bone tion rekte mencii en la difinoj.
Ĉe “dek” kaj ĉe “cent”, kunmetoj kun “du”, “tri” k.t.p. estas tute diverse traktitaj: ĉe “cent” ili aperas en alfabeta ordo; ĉe “dek” ili aperas en laŭnumera sinsekvo. Ĉe “dek” aperas “dek du” nomata “kunmetita numeralo” kun posta rimarko, ke “oni formas sammaniere la sekvantajn numeralojn”. Ĉe “cent” tute ne aperas tiaj kunmetitaj numeraloj (ekz. “cent du”). Ĉe “mil” kunmetoj kun aliaj numeraloj aperas nur kiel ekzemploj: “dekmil”, “mil okcent naŭdek tri”, “kvardek mil”. Bedaŭrinde la unua el tiuj ekzemploj prezentas neimitindan (eraran) kunskribon (kvankam ĝi estas Zamenhofa). Ĝusta estas “dek mil”.
“deklinaci/o” Aro de la kazoj [...] “deklinaci/i” Eldiri la kazaron de difinita vorto. [...]
“konjugaci/i” Laŭvice elciti ĉiujn formojn de verbo [...] “konjugaci/o” Sistemo de la diversaj verbaj formoj [...]
La elekto de malsamfinaĵaj kapvortoj estas nepravigebla. La du radikoj kondutas tute analoge. La manko de aga signifo de la O-formoj montras, ke “deklinaci/o” estas ĝuste traktita. Estu do ankaŭ “konjugaci/o” kiel kapvorto. Krome la difinoj de la du verboj ŝajnas al mi multe tro malvasta. Laŭ mi oni deklinacias kaj konjugacias ne nur kiam oni eldiras aŭ elcitas ĉiujn formojn (laŭvice), sed ankaŭ kiam oni formas (skribe aŭ parole) unuopajn formojn de tiaj vortoj. Ekz. formante el la baza nominativa formo de substantivo ties akuzativan formon, oni deklinacias la koncernan vorton.
“oni” [...] RIM. Z. plurfoje uzis ‘oni’ kun plurala predikativo [...] sed estas pli kutime uzi la predikativon singulare [...]
Tio ne estas nur io, kion Zamenhof plurfoje uzis, sed io, kion li metis en la Fundamenton. Tie aperas la jena frazo: “Kiam oni estas riĉa (aŭ riĉaj), oni havas multajn amikojn.” (Fundamenta Ekzercaro, n-ro 16). Temas do pri intenca Fundamenta instruo, ke oni rajtas uzi pluralon en tiaj okazoj, se oni volas. La rimarko devus esti reverkita laŭe, kaj la ekzemplo el la Ekzercaro devus esti citita.
“arki/” = ĉef/: arkifriponoZ [...]
Zamenhof tamen ne uzis “arkifripono”, sed “arĥifripono”. Sur p. 108 aperas la indiko “arĥ... Serĉu ark...”. Poste PIV2005 sisteme forlasas vortojn komenciĝantajn per “arĥ...”, kaj donas nur la “ark...”-formojn. Travivis nur la Fundamentaj “arĥaismo” kaj “arĥitekturo”, la Zamenhofaj “arĥaja” kaj “arĥitravo”, kaj la nomo “Arĥiloĥo”. Sed ja ne eblas scii, por kiuj el la multaj aliaj “ark...”-vortoj ekzistas ankaŭ “arĥ...”-formo, kaj ja ne eblas eldiveni, ke Zamenhof uzis ĝuste “arĥifripono”, se PIV2005 tion ne skribas. Krome tiu spacokonserva manovro forfaligis vicon da oficialaj radikoj, nome “arĥaika”, “arĥeologo”, “arĥeologio”, “arĥipelago”, “arĥitekto” kaj “arĥivo” (ĉiuj el la 3-a Oficiala Aldono). Ili neniel aperas en PIV2005! En la malnova PIV estis klara indiko, ĉe ĉiu el la koncernaj “ark...”-formoj, ĉu ekzistas ankaŭ “arĥ...”-formo, sed tiu indiko forfalis en PIV2005. Simile forfalis senspure ankaŭ la tuta vorto “ĥirurgi/o” (8-a Oficiala Aldono). Aperas nur “kirurgi/o”.
La nomoj de la Grekaj literoj aperas preskaŭ ĉiuj en nur parte Esperantigita formo (kursive kaj senfinaĵe): “alfa”, “beta”, “gama”, “mu”, “omikra”, “pi” k.t.p. Nur por kvin el ili PIV2005 donas plene Esperantigitan formon (kun O-finaĵo): “omeg/o”, “delt/o”, “epsilon/o”, “jot/o” (aŭ “jota”) kaj “lambd/o”. Mi ne scias, ĉu estas ia principo malantaŭ tiu malsama traktado. Laŭ mi ĉiuj el ili havu plene Esperantigitan nomon kun vera O-finaĵo. Hebreaj liternomoj tute ne aperas. El la ne-Esperantaj Latinaj liternomoj aperas: “iks/o”, “ipsilon/o”, “duobla/ĝermana vo” (ankaŭ “vav/o” = duobla vo) kaj “escet/o” (ß). Ĉe “duobla/ĝermana vo” bedaŭrinde mankas mencio de la sinonimo “vavo”.
La tononomoj estas nun tute laŭ miaj rekomendoj en “Roko kaj Popo”: “a”, “bo”, “co”, “do”, “e”, “fo”, “go”. La sistemo “do”, “re”, “mi”... estas rezervita por solfeĝo. Por solvi la problemon, ke “do” havas malsamajn signifojn kiel tononomo kaj kiel solfeĝa nomo, PIV2005 proponas (p. 26) reenkonduki “ut” anstataŭ “do” en solfeĝo. Tio estas bona ideo. Ĉe “c” kaj “do” (tononomoj) menciiĝas “ut”. Sed estas iom strange, ke “ut” mem tute ne aperas sub propra kapvorto. Sur p. 26 oni nomas la elektitan sistemon de muziktonoj “«angla-germana» sistemo”. Tio ne estas tute trafa. PIV2005 efektive elektis la Anglan sistemon. En la Germana sistemo oni uzas “b” por tio, kion PIV2005 nomas “b bemola”. La elekto tamen estas tute saĝa, ĉar la Angla sistemo de tononomoj estas la plej simpla kaj plej facile lernebla (ĉar ĝi sekvas la alfabeton). Cetere ĉe “H” aperas atentigo, ke estas evitinde uzi tiun nomon (laŭ la Germana sistemo) por la tono B. Sed mankas reciproka atentigo ĉe “B”, ke oni ne uzu tiun nomon laŭ la Germana sistemo por “B bemola”.
“gam/o” Serio de
notojtonoj [...]
“skal/o” Serio de gradoj [...] 2. (evi) = gamo. [...]
La malnova PIV ŝajnis preferi “skalo” por la muzika signifo “serio de notoj”. La ŝanĝo en PIV2005 signifas revenon al la Fundamentaj signifoj de la vortoj “gamo” kaj “skalo”, kio estas tre laŭdinda. La difino de “gamo” tamen povus esti pli bona. Ja ne temas pri serio de notoj (muzikaj skribsignoj), sed pri serio de tonoj. Pli bone do: “Serio de la tonoj de tonalo, ordigitaj laŭ tonalto ene de unu okto.”
“trumpet/o” Blovinstrumento kun tasa buŝpeco.
Tio estas multe tro malklara, tro vasta, difino. Oni povus ĝin kompreni tiel, ke ĉiu ajn blovinstrumento kun tasa buŝpeco estas trumpeto. Efektive “trumpeto” havas du signifojn: unu vastan, por grupo de latunaj blovinstrumentoj kun tia buŝpeco kaj plejparte cilindra tubo; kaj unu malvastan, por certa instrumento de tiu grupo.
“saksofon/o” Latuna konusforma blovinstrumento [...]
Efektive, kvankam farita el latuno, la saksofono estas klasata kiel ligna blovinstrumento. Estus oportune nomi la inventinton, Sakso, en la difino.
“kontre/o” Muzikstilo, origininta el mezokcidenta Usono.
Tio estas multe tro malklara, apenaŭ komprenebla difino. Prefere “Muzikstilo el mezokcidenta Usono, parenca al blugraso sed kun popaj kaj rokaj elementoj”. Sed tiam necesas aldoni ankaŭ la vorton “blugras/o” kun la difino “Usona muzikstilo, praformo de kontreo, uzanta nur akustikajn instrumentojn, kiel banĝo, violono, mandolino kaj gitaro”. Cetere la vorto mezokcidenta devus, laŭ la kutimoj en PIV2005, esti mallongigita al MU: “el MU Usono”.
“sving/i” [...] “sving/o” [...] 3 Ĵaza stilo, naskita ĉ. 1935, k karakterizata per [...] uzo de kvar egalaj taktoj.
Tiu “kvar egalaj taktoj” estas apenaŭ komprenbla pro la misuzo de “takto” en la signifo de “pulso”. Estu “kvar egalaj pulsoj en ĉiu mezuro”.
“gramofon/o” Aparato
reproduktantaefektiviganta la sonojn per mekanikaj procedoj. [...]
Tio estas tro vasta difino, laŭ kiu ekz. fonografo kaj dratregistrilo fariĝas gramofonoj. Efektive gramofono estas laŭ mi “aparato reproduktanta per mekanikaj procedoj sonojn konservitajn sur disko”. PIV2005 donas tre vastan difinon al la vorto “gramofono”, inkluzivante ne nur mekanikajn diskludigilojn, sed ankaŭ fonografojn kaj kredeble ankaŭ dratregistrilojn kaj eble ankoraŭ aliajn specojn de mekanikaj sonregistriloj. En la eldono de 2002 oni uzis la vorton “reproduktanta”, sed ekde 2005 oni skribas “efektiviganta”. Ĉu tio signifas, ke ne nur la ludigiloj, sed ankaŭ la registriloj estas intence inkluzivitaj? Eble en malnovaj tekstoj oni povas trovi la vorton “gramofono”, kiam vere temas pri fonografo, sed al mi ŝajnas klare, ke almenaŭ nuntempe fonografo ne estas speco de gramofono en Esperanto. Prefere oni do donu la difinon “aparato reproduktanta per mekanikaj procedoj sonojn konservitajn sur disko”.
“aŭtomat/o” [...] “diskaŭtomato” Aŭtomato, kiu elektas k ludas
gramofonajnmuzikajn diskojn [...]
Tio estas tro malvasta (aŭ eksdata) difino. Efektive nuntempe en plej multaj diskaŭtomatoj estas ne gramofonaj diskoj, sed kompaktaj diskoj. Eble post kelka tempo estos io ankoraŭ alia. Krome ekzistas nuntempe ankaŭ similaj aŭtomatoj, kiuj ludigas videajn filmojn. Nuntempe ekzistas similaj aŭtomatoj, kiuj ludigas videajn filmdiskojn. Cetere mankas mencio de la sinonimo “diskogurdo”.
“gong/o” Instrumento, uzata por signali aŭ voki, k konsistanta el vertikale pendanta metaldisko [...]
La mencio “uzata por signali aŭ voki” estas stranga. Ja oni uzas gongojn (ankaŭ) por pure muzikaj celoj (precipe en gamelana muziko, sed ankaŭ en Okcidenta muziko). Prefere oni simple forigu tiun superfluan aldonon.
“disko” [...] “kompakta disko”. Aperas ankaŭ la mallongigo KD.
PIV2005 saĝe evitas la apenaŭ elparoleblan kunmetaĵon “kompaktdisko”. Iuj uzadas anstataŭe “lumdisko”, sed tiu kunmetaĵo bedaŭrinde mankas. Mankas ankaŭ la mallonga formo “k-disko”, kiujn mi kaj iuj aliaj preferas.
“disko” [...] “diskestro” Persono, kiu prizorgas la ludigon de diskoj [...] en diskoteko [...]
Bedaŭrinde mankas la sinonimo “diskĵokeo” kaj ties mallongigo “DĴ”, kiujn la Esperantaj diskestroj mem preferas kaj uzadas.
“cimbal/o” 1. Instrumento, konsistanta el unu aŭ du metalaj diskoj, kiujn oni frapas (se du, unu kontraŭ la alia) [...]
Mi ne pensas, ke estas ĝuste nomi du kune uzatajn tiajn diskojn “cimbalo” (unu-nombre). Eĉ se oni rigardas tian diskoduopon kiel unu instrumenton, tiu instrumento certe nomiĝu “cimbaloj” aŭ eventuale “cimbalparo”, ne “cimbalo”.
“ukulel/o” Malgranda kvarkorda senfreta gitaro, origininta el Portugalio kaj uzata en Havajo.
SIN.MANO havaja gitaro.
La indiko pri sinonimo estas malprava. Ukulelo kaj Havaja gitaro ne estas la sama instrumento. La sola ligo inter ukuleloj kaj havajaj gitaroj, estas, ke ambaŭ estas uzataj (interalie) en Havajo. Ili estas tamen tre malsimilaj instrumentoj. Havaja gitaro anstataŭe estas sinonimo por “ŝtalgitaro” (rektangula gitaro el solida ligno, ludata kuŝe sur la genuoj de la ludanto, aŭ fiksite sur stativo; la tipajn glitotonojn oni produktas per metala aŭ ligna bastono, kiun oni ŝovas tien kaj reen transverse sur la kordojn). Cetere ukulelo ne estas (almenaŭ ne nuntempe) senfreta, kaj ĝi estas uzata ankaŭ vaste ekster Havajo.
Ĉe “perkut/i” estas forigita la kunmeto “perkutinstrumento” de la malnova PIV. Efektive pli bonas, kaj tute sufiĉas, la kunmeto “frapinstrumento” (sub “instrument/o”). Sed “perkutinstrumento”, kaj eĉ “perkutilo”, ja estas praktike uzataj por “frapinstrumento”, kaj tial verŝajne indus realdoni almenaŭ “perkutinstrumento”, supozeble kun indiko pri evitindeco. Kaj eble ankaŭ “perkutilo” devus ricevi tian signifon, same kun indiko pri evitindeco.
Aperas nomoj de pilkludoj de la speco “piedpilko”, “manpilko”, “bazopilko”, “flugpilko” k.t.p. Tiaj kunmetoj estas nelogikaj paŭsaĵo el naciaj lingvoj. Ĝustaj formoj estas “piedpilkado”/“piedpilkludo”, “manpilkado”/“manpilkludo”. Ja ne temas pri diversaj specoj de pilkoj, sed pri diversaj specoj de ludoj (“adoj”). Klare la nelogikaj formoj estas la plej ofte uzataj, sed almenaŭ indus mencii la pli logikajn formojn. La ĝustaj formoj aperas ekz. ĉe Krause kaj en la Esperanta Bildvortaro.
“kik/i” = ŝoti. [...]
“ŝot/o” Piedbato sur futbalan pilkon. “ŝoti” Fortege ĵeti la pilkon per piedbato.
Mi ne estas fakulo pri piedpilkado, sed laŭ mia impreso tiuj du vortoj ne estas sinonimoj. Mi ĉiam pensis (kun subteno de la etimologio de la vortoj “kiki” kaj “ŝoti”), ke “kiki” signifas “piedbati”, dum “ŝoti” signifas “pafi (pilkon kontraŭ golejo k.s.)” Krome ili verŝajne ambaŭ estas uzeblaj ankaŭ pri multaj aliaj sportoj ol futbalo. Sed povas esti, ke tiuj du terminoj estas tiom malmulte uzataj, ke oni ne vere povas konstati ian efektivan signifon. Mi ĉiuokaze preferas “(pied)bati” kaj “pafi”. Cetere, kia ajn estas ĝia preciza signifo, la radiko ŜOT devus aperi kun I-finaĵa kapvorto same kiel “kik/i”.
“gol/o” Rezulto de sporta ludo, atingata per ĵeto de pilko en la celon [...]
Tio estas tro malvasta difino. Oni golas en iuj ludoj per aliaj aferoj ol pilkoj, ekz. en glacihokeo per disko, kaj en iaj frisbeludoj per frisbeo (la vorto “frisbeo” cetere mankas en PIV2005, sed troviĝas ĉe Krause). Cetere aperas kiel ekzemploj la vortoj “enpafi” kaj “ĵetpafi”. Tie “pafi” havas apartan sportan signifon (bati/ĵeti pilkon tre forte, kutime por trafi golejon). Ĉe “paf/i” tamen mankas ĉia mencio de tia signifo. Laŭ mi oni devus aldoni tian signifon ĉe “paf/i”.
El la Japanaj luktosportoj aperas “ĵudo”, “ĵuĵicuo” kaj “karateo”. Mi iom bedaŭras la foreston de “aikido” (Oomoto eĉ faris demonstrojn de aikido kadre de UK), kaj de “kendo”. La foresto de “sumoo” ŝajnas al mi grava preterlaso en tiu kategorio. (“Kendo” kaj “sumoo” aperas en Krause, “aikido” en Enciklopedieto Japana.) El la Ĉinaj luktosportoj aperas ŝajne nur “kungfuo” (malfacile elparolebla pro la peza “g”). Mankas ankaŭ la mondfama Korea luktosporto “tekvondo” (demonstrita en la IJK en 1999).
“bumerang/o”. Ĵetilo, uzata de aŭstraliaj indiĝenoj, kiu povas reveni al la ĵetinto, se ĝi ne trafis la celon: ĉu tiu propagando ne povas efiki kiel bumerango k malutili al la propagandistoj mem?
Unue la ekzemplo montras, ke ekzistas ankaŭ figura signifo. Tia aldonindas. Due la signifo de “bumerango” varias: Laŭ iuj estas bumerangoj nur tiaj ĵetlignoj, kiuj revenas. Laŭ aliaj estas bumerangoj ĉiuj specoj de ĵetlignoj, almenaŭ tiuj de Aŭstralia tipo. Efektive la Aŭstraliaj indiĝenoj plej ofte uzas ĵetlignojn/bumerangojn nerevenajn. Trie ĵetlignoj (revenaj kaj nerevenaj) ekzistas aŭ ekzistis en pli-malpli ĉiuj mondopartoj, ne nur en Aŭstralio (vidu “www.rediboom.com”), kaj nuntempe plej multaj (revenaj) bumerangoj sendube estas uzataj de aliaj ol Aŭstraliaj indiĝenoj. Eble indus aldoni la pli ĝeneralan terminon “ĵetligno” (sub “lign/o”), kaj eble ankaŭ “ĵetklabo” (sub “klab/o”). Fine, “se ĝi ne trafis la celon” prefere estu “se ĝi ne trafas la celon”.
“aviad/o” [...] “aviadilo” Ĉiaspeca aerportata veturilo [...]
Tiu difino ŝajnas diri, ke ekz. helikoptero kaj eble eĉ balono estas aviadiloj, dum reale “aviadilo” estas uzata preskaŭ nur por aeroplanoj. Tiu malvasta kaj praktike plej ofta signifo tute ne menciiĝas ĉe “aviadilo”. Efektive la vorto “aeroplano” mem apenaŭ estas uzata plu, ĉar por tio oni uzadas praktike “aviadilo” (foje “avio”).
“cikl/o” [...] 5
VeturiloTerveturilo, movata per pedaloj.
Laŭ tiu tro vasta difino ekz. pedalboato (tiu vorto cetere mankas en NPIV) estas speco de ciklo. Iel malaperis la plej grava ero, ke temas pri rada veturilo. Eble la difino devas esti eĉ pli strikta (ĉu kvarrada aŭtetosimila veturilo, movata per pedaloj, estas ciklo?). Efektive ankaŭ Krause havas tian tro vastan tradukon de “ciklo”: “Pedalfahrzeug”. Fine oni povas iom dubi pri la esenco de la pedaloj. Laŭ mi la pedaloj apenaŭ estas la esenco. Motorciklo kaj skotero (difinita kiel speco de motorciklo) ne estas movataj per pedaloj, sed tamen evidente estas cikloj. Kaj ordinara aŭto tute ne estas ciklo, sed ĝi ja estas terveturilo, kaj oni ja premas pedalojn, kiam oni ĝin ŝoforas.
“video/”“vide/o”
NPIV insistas pri tiu maloportuna prefiksa formo anstataŭ la multe pli konvena radikvorto “vide/o”. Tial sur paĝo 37 oni povas vidi la monstran vorton “videoaĵoj”. La formo “videaĵoj” estus klare pli oportuna. Ofte oni povas simple uzi “vidbend-”, sed ne ĉiam temas pri bendoj. Ĝojinde PIV 2005 finfine akceptis a radikvorton "video" anstataŭ la maloportuna prefikso "video/". Tial legeblas nun sur paĝo 37 la vorto “videaĵoj” anstataŭ la antaŭa monstraĵo “videoaĵoj”. Tamen en la ekzemploj sub la kapvorto “video” ŝajnas plu fantomi la antaŭa prefikso “video/” (en kiu la "o" ne estas forlasebla): “videoamplifilo”, “videobendo”, “videodisko”, “videoregistrilo”. Klare preferindaj estas la simplaj formoj “videamplifilo”, “videbendo”, “videdisko”, “videregistrilo”. Sed en la praktika uzo oni ja ofte konservas tiujn O-finaĵojn pro nacilingva influo. (Ofte oni povas uzi pli simplajn esprimojn kun “vidbend-”, sed ne ĉiam temas pri bendoj.)
“-ator/” (maŝino aŭ aparato)
Aperas rimarko, ke “-il/” estas preferinda. Tio estas tre bona, kaj laŭas la ĝeneralan uzon. Sed kial do ĉe “kultiv/i” aperas la formo “kultivatoro” anstataŭ “kultivilo”, kaj kial ĉe “altern/i” aperas “alternatoro” anstataŭ “alternilo”? Se iafoje oni opinias, ke il-sufiksa vorto ŝajnas tro ne-maŝina aŭ ne-aparata, oni povas uzi kunmetojn kun “-maŝino” kaj “-aparato”, ĝuste kiel montras la difino de “kultivatoro”: “erpmaŝino”. Efektive, se “kultivatoro” entute devas aperi, estus pli bone aldoni la kunmetaĵon “erpmaŝino” ĉe “erp/i”, kaj skribi “= erpmaŝino” ĉe “kultivatoro” tiel indikante, ke “erpmaŝino” estas la preferinda vorto.
La vorto “diĝita” estas markita kiel “evitinda” kun resendo al la vorto “cifereca”. Tio estas tre bona, sed mi tamen suspektas, ke en praktika, precipe parola uzo, estas tre ofta la vorto “digitala” por tiu signifo. Interreta serĉo eĉ indikas, ke “digitala” estas pli ofte uzata ol kaj “cifereca”, kaj “diĝita”. Tial verŝajne ankaŭ “digitala” devus aperi en PIV2005, sed kun indiko pri evitindeco.
“kompil/i” (tr) Verki ne originale [...]
Mankas la komputila signifo “= traduki”. (Aperas anstataŭe nur la aparta kapvorto “kompilero”.) Tiu signifo de “kompili” estas tiom ofta, ke ĝi nepre devas aperi, eĉ se kun indiko pri evitindeco. Bedaŭrinde la referenco al “traduki” iom malfacilas, ĉar ĉe “traduki” mem tute mankas aludo de komputila uzo. Nur ĉe la kunmetaĵo “tradukilo” tia uzo menciiĝas. Verŝajne indas aldoni duan signifon de “traduki”, ekz. “transigi programkodon de altnivela programada lingvo en pli simplan lingvon, ĝenerale maŝinlingvon”. Poste la difino de “tradukilo” povas esti simpligita al “Programo, kiu tradukas 2.” Cetere eble devus esti aldonita pli ĝenerala (ne nur komputa) signifo de “tradukilo”.
“daten/o” [...] “datenopo” (“grupo de datenoj”).
Por tia uzo de la sufikso “-op/” tute mankas subteno en la difino de “-op/”. Laŭ mi “datenopo” estas erara kunmetaĵo neniel defendebla.
“Unikod/o” estas nomata 16-bita signaro. Tio ne plu estas ĝusta. Unikodo estas pligrandigita vaste trans la limo de 16 bitoj. Krome la vorto “proponita” en la difino estas neĝisdata. Unikodo estas jam establita normo. Pli bona difino povus esti la jena: “Signaro, kiun ellaboras la Unikoda Konsorcio, kaj kiu celas enhavi la signojn de ĉiuj skribosistemoj de la mondo, nuntempaj kaj antikvaj. Versio 4.0.0 de Unikodo enhavas 96382 signojn.” (Oni rimarku, ke 96382 signoj estas pli ol oni povas difini per nur 16 bitoj.)
“dat/o” [...] “datumo” Vd dateno. [...]
“daten/o” [...] SIN. datumo 2. [...]
“datum/o” 1 = donitaĵo. 2 Dateno. [...]
La vorto “datumo” aperas dufoje: kaj kiel derivaĵo de “dat/o”, kaj kiel propra kapvorto (ŝajne kun ekzakte la sama signifo). Verŝajne la apero de “datumo” kiel derivaĵo de “dat/o” devus malaperi, aŭ la tiea indiko “Vd dateno” devus esti anstataŭigita per referenco al la propra kapvorto “datum/o”, por ke oni tuj trovu ambaŭ signifojn de “datum/o”.
“radi/o”
Ĉe signifo 2 “ĉiu el la apartaj rektliniaj elsendaĵoj de ĉiu neluma fonto de energio” aperas rimarko, ke oni en kunmetaĵoj ĉiam konservas la O-finaĵon, se temas pri signifo 2, por eviti konfuzon kun signifo 1, “Rektlinia mallarĝa brila strio, kiu eliras el lumanta korpo”. Temas pri kunmetaĵoj kiel “radioamatoro”, “radioaparato”, “radioastronomio” k.s. La vera klarigo de la konservado de “o” kredeble ne estas ia emo distingi inter du signifoj, sed simple ke en multaj naciaj lingvoj la respondaj vortoj enhavas tian “o”-on. Estas sufiĉe malklare, kiel ĉeesto aŭ foresto de tia liga “o”-finaĵo povus elekti inter du signifoj. En la malnova PIV tiaj vortoj aperis kiel kunmetoj kun aparta prefikso “radio/”, kio apenaŭ estis pli kontentiga. “Radio” signifas ankaŭ “radiostacio”, kio kredeble estas la plej ofta uzo de la vorto “radio”, sed tiun signifon PIV2005 aperigas sub aparta homonima radiko. Tie aperas ankaŭ la signifo “radioaparato”, sed kun indiko pri evitindeco. La tuta afero pri “radio”, kun ties vasta kaj diverseca aro da signifoj, estas sufiĉe kaosa kaj deprima. Oni povas dubi, ĉu la averto kontraŭ uzo de “radio” por “radioaparato” estos multe atentata. Cetere la vorton “radiofonio” (“ricevilo por radiofonio”), kiu aperis en la malnova PIV, oni markis kiel evitindan en NPIV.
Uson/o “[...] kies oficiala nomo estas: Unuiĝintaj Ŝtatoj de Nord-Ameriko”.
Tio estas eraro. La efektiva oficiala nomo de Usono estas “Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko” (“United States of America”). La formo “United States of North America” iam antaŭ longe ekzistis, sed estas tute ne plu valida.
“Oranĝ/o” [...] 2. Rivero en Sud-Afriko. “Oranĝio”. Provinco de Sud-Afriko.
Tiu provinco de post 1994 nomiĝas simple “Liberŝtato” (“Free State”, “Vrijstaat”). Antaŭe ĝi nomiĝis “Oranĝa Liberŝtato” (“Orange Free State”, “Oranje Vrijstaat”). Simile la eksa “Kablando” estas nun “Norda Kaboprovinco” kaj “Orienta Kaboprovinco”. Ĝenerale la informoj pri provincoj en Sud-Afriko estas tute eksdataj en PIV2005.
“Irland/o” [...] “Nord-Irlando” [...] apartenanta al la Unuiĝinta Reĝolando [...]
La nomo “Unuiĝinta Reĝolando” tamen ne aperas, ĉu ĉe “unu”, ĉu ĉe “reĝ/o”, ĉu ĉe “land/o”. Nur ĉe “brit/o” oni retrovas ĝin, sed por rigardi tie oni devas pli-malpli jam scii, kion tiu nomo signifas. Cetere ĉe “brit/o” la plena formo donita estas “Unuiĝinta Reĝolando de Granda Britujo k Nord-Irlando” kun en PIV2005 nekutima UJ-sufikso. Tuj poste aperas en la klarigo “inkluzivanta Brition 1 kaj Nord-Irlandon” kun la atendita sufikselekto.
“Jangon/o”
Ĉefurbo de Birmo [...]= Ranguno.
“Rangun/o” Havenurbo, ĉefurbo de Birmo [...]
Tiuj du estas la sama urbo! Mankas ĉe ambaŭ indiko pri la alia sinonimo. Pro tio, ke la difino aperas ĉe “Ranguno” oni devas konkludi, ke tiu formo estas preferinda. Ĉe “Birm/o” ni legas tamen nur “Jangono” kiel nomon de la ĉefurbo. Efektive la formo “Jangono” (“Yangon”) estas nomformo, pri kiu insistas la registaro de Birmo. Tiu sama registaro ankaŭ insistas, ke la lando mem estu nomata “Myanma(r)”, almenaŭ en la Angla, kaj iuj homoj (en iuj lingvoj) nuntempe uzas (foje) tiun nomon anstataŭ “Burma”/“Birmanie” k.s. En Esperanto tio povus esti “Mjanmao”. En PIV2005 tamen forestas ĉia versio de tiu alternativo nomo de Birmo. Eble tio estas saĝa, sed tiam eble ankaŭ “Jangono” ne estas tiom bezonata nomformo.
“Azi/o” La kontinento [...]
“Afrik/o” La kontinento [...]
“Amerik/o” La kontinento [...]
“Aŭstrali/o” Kontinento kaj regno [...]
“Eŭrop/o” La plej malgranda el la kvin partoj de la mondo [...]
“Oceani/o” Unu el la kvin partoj de la mondo [...]
La difino de “kontinent/o” estas “ĉiu el la grandaj dividaĵoj de la tero, kiujn la oceanoj disigas unu de alia, k kiun oni povas trapasi, ne transirante maron”. Tio tre malbone taŭgas por Azio, kiu tamen estas nomata kontinento. Prefere oni uzu por “Azio”, “Afriko”, “Ameriko”, “Aŭstralio”, “Eŭropo” kaj “Oceanio” unuece la vorton “mondoparto” kiel bazan vorton en la difinoj, anstataŭ “kontinento” kaj la maleleganta “parto(j) de la mondo”. Bedaŭrinde la kunmetaĵo “mondoparto” tute mankas en PIV2005. Ĝi devus esti aldonita kun taŭga difino.
“antarkt/a” Sudpolusa. [...] Antarktio. La antarkta regiono.
“arkt/a” Nordpolusa. [...] Arkto. Regiono arkta.
Mi ne scias, ĉu la uzo de I-sufikso en “Antarktio”, kaj la neuzo de tia sufikso en “Arkto” vere povas esti intenca (eble ĉar nur Antarktio estas kontinento...). Ĉiuokaze tia stranga distingo ne estas akceptebla. En la malnova PIV estis “Antarkto” kaj “Arkto” tute simple kaj preferinde kaj konforme al la hodiaŭa uzo. Efektive oni devus aperigi “Arkt/o” kaj “Antarkt/o” kiel kapvortojn, kaj poste derivi “antarkt/a” kaj “arkt/a” el tiuj.
“Kolumb/o” [...] La malkovrinto de Ameriko [...]
La listo de personoj kaj popoloj, kiuj malkovris Amerikon antaŭ ol Kolumbo venis tien (pensante pli-malpli ĝis sia morto, ke li estis en Hindujo), estas nun sufiĉe longa (ankaŭ se oni ne inkluzivas la Indianojn). La ideo, ke Kolumbo malkovris Amerikon ne ŝajnas nuntempe ĝusta eĉ el pure Eŭropa perspektivo. Oni almenaŭ skribu kiel mia Sveda enciklopedio “unu el la malkovrintoj de Ameriko”.
En la malnova PIV (sub Aldonaĵoj) aperis la prefikso “Eŭr/”. Tiu prefikso ne plu aperas en PIV2005. Tio estas supozeble bona, precipe pro la apero de la monunuo “eŭr/o”. Sed kune kun “Eŭr/” tute malaperis ankaŭ la vortoj “Eŭratomo”, “Eŭrokontrolo”, “Eŭroporto” kaj “Eŭrovizio” - ĉiuj menciitaj en la artikolo pri la prefikso “Eŭr/” en la malnova PIV. Almenaŭ kelkaj el tiuj vortoj estus konservindaj en PIV2005 (kiel propraj kapvortoj).
“Delhi/o” Hinda urbo [...]. “Nov-Delhio”. Ĉefurbo de la Hinda Unio.
Mi ne komprenas, kial “Nov-Delhio” aperas nur ene de la artikolo pri “Delhio”, dum ekz. “Nov-Jork/o” kaj “Nov-Kaledonio” aperas kiel apartaj artikoloj (kun referenco de respektive “Jorko” kaj “Kaledonio”). Krome mankas ĉe “Nov-Delhio” la kutimaj indikoj pri latitudo kaj longitudo de la urbo. Tiaj ja aperas por “Delhi/o”, sed ne ĉiuj scias, ke Nov-Delhio troviĝas tuj ĉe Delhio (Nov-Jorko ja ne estas tuj ĉe Jorko).
“piĝin/o” Vehikla lingvo, origininta el kontakto de la angla lingvo kun iu ekstremorienta lingvo (ekz. kun la ĉina).
Tio estas tro malvasta kaj malmoderna difino. Pli bone: “Tre simpla interlingvo spontanee ekestinta, kiam la parolantoj de du aŭ pli da diversaj lingvoj renkontiĝis kaj bezonis komuniki”. Tiel malaperus ankaŭ la monstra vorto “vehikla”, pri kiu PIV2005 tiom insistas.
“kreol/o” [...] kreol/a [...] 2. Rilata al lingvoj, estiĝintaj per la uzo de Eŭropaj lingvoj (angla, franca, hispana, nederlanda, portugala) fare de Afrikdevenaj sklavoj k iliaj mastroj.
Tio estas tro malvasta kaj malmoderna difino. Pli bone: “Lingvo Rilata al lingvo, kiu iam estis piĝino, sed kiu fariĝis denaska lingvo de iuj homoj, kaj kiu rapide evoluante ricevis gramatikon kaj vortprovizon same ellaboritajn kiel tiuj de ordinaraj lingvoj”. Krome verŝajne indas aldoni duan signifon de “kreol/o”: “kreola lingvo”. Tiel la vorto “kreolo” estas tre ofte uzata, sed “kreola lingvo” estas preferinda, kaj tiu dua signifo de “kreol/o” havu indikon pri evitindeco.
Ĉe “ideografi/o”, kaj ĉe “pinjin/o”, la Ĉina skribsistemo estas prezentata kiel ideografia (uzas ideogramojn/ideografiaĵojn). Tio ne estas ĝusta, kvankam multaj (precipe Okcidentanoj) pensas, ke statas tiel. La Ĉina skribo praorigine ja estis pure ideografia, sed jam de longege ne plu. Nun oni nomas ĝin pli trafe “morfema”. La Ĉinaj signoj ne reprezentas ideojn, sed vortojn/morfemojn de la Ĉina lingvo, kaj faras tion kaj pere de bilde bazitaj signoelementoj, kaj pere de fonetike bazitaj signoelementoj. Plej multaj Ĉinaj signoj enhavas kaj bildan kaj fonetikan elementon. Signoj, kiujn oni povus rigardi kiel pure ideografiajn, estas nur malgranda malplimulto de la vasta Ĉina signaro.
“kana/o” Ĉiu el la fonetikaj simboloj de la japana skribsistemo, prezentantaj silabojn po unu: strekaj kanaoj [...]; rondaj kanaoj [...] la ronda kanaaro.
Tio estas supozeble tute bona termino, sed uziĝas ankaŭ la vortoj “hiragana/o” (= ronda kanaaro) kaj “katakana/o” (= streka kanaaro). Ili troviĝas en la Japana-Esperanta Vortaro de Hirokazu Kazi, sed ili tute mankas en PIV2005. Ili devus esti aldonitaj, kun referenco al “kana/o” (kie estu mencio de tiuj sinonimoj).
“idiom/o” Parola komunikilo de difinita homgrupo. [...]
Bone, sed se ni rigardas ĉe “komunik/i”, kio vere estas “komunikilo”, ni trovas la jenon: “rimedo por komuniki aŭ komunikiĝi: la telefono, radio k kino estas pli efikaj komunikiloj ol la gazetaro; la komunikiloj en Parizo estas tre oportunaj.” Por eviti miskomprenon eble indus aldoni ĉe “komunikilo” ian ekzemplon pri lingvo kiel komunikilo.
“idiotism/o” Sintagmo propra al iu idiomo, sen sintaksaj similaĵoj en aliaj idiomoj.
Tio signifas, ke idiotismo devas esti tute unika, sintakse, en sia idiomo. Se eĉ unu alia idiomo havas similan konstruon, ne temas pri idiotismo. Kaj krome aperas en la difino nenio ajn pri nelogikeco. Idiotismo do povas, kadre de la propra idiomo, esti plene regula kaj logika. Tia ja ne estas la efektiva signifo de “idiotismo”. La difino en la malnova PIV estas nur iomete pli bona: “Nelogika aparta vortkonstruo, propra al iu lingvo, sed ne al aliaj”. Tio signifas, ke se iu nelogika esprimo troviĝas en du lingvoj, kaj estas propra al ambaŭ, tiu esprimo tute ne estas idiotismo. Ŝajnas al mi, ke pli trafa difino estas “vortkunmeto aŭ vortgrupo, kies signifo ne estas komprenebla el la signifo kaj aranĝo de ĝiaj partoj, kaj kiu ofte ankaŭ estas pli-malpli unika por la koncerna lingvo aŭ dialekto”.
“afrikans/o” Lingvo de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko.
Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.
“jid/o” Germana dialekto uzata precipe de la judoj el centra kaj orienta Eŭropo.
Efektive la jida lingvo estas memstara lingvo, kaj devus esti tiel difinita. Nuntempe la granda plimulto de ĝiaj parolantoj troviĝas en Usono. Krome oni povas noti, ke iuj preferas doni al “jid/o” la signifon de parolanto de la jida lingvo. Tiam la lingvo estas “la jida (lingvo)”. Efektive oni pli ofte renkontas la esprimon “la jida” por tiu lingvo, ol la O-formon “jido” - ŝajnas al mi.
“kannad/o” Ano de la plej grava gento de Karnatako. “kannad/a” Rilata al kannadoj: la kannada lingvo.
Pro la ekzisto de la regnonomo “Kanado”, la gentovorto “kannado” estas treege maloportuna. La duobla “nn” (per si mem ne tre konvena) apenaŭ sufiĉas por distingi inter “Kanada” kaj “kannada” (“kan(n)ada politiko/gazeto” k.s.). Prefere oni uzu anstataŭe la formon “kanar/o” por tia gentano. Tio donas la A-vorton kaj lingvonomon “kanar/a”. Tiu lingvo estas hodiaŭ plej ofte konata kiel “Kannada” en diversaj lingvoj, sed antaŭe oni uzis la nomon “Canarese”/“Kanaresisch” k.s. Tiu formo ŝajne baziĝas sur Sanskrita nomo, kaj estas kredeble la praformo de la vorto “kannada”. Tiu vorto “kanar/a” efektive troviĝas ĉe Krause, kaj jam Wüster havis “kanara lingvo” en sia Enciklopedia Vortaro Esperanta-Germana (sed li donis al la O-formo la signifon de regiono). Mi forte opinias, ke Esperanto fartus pli bone kun “kanar/o” kaj “kanar/a” anstataŭ la maloportunaj “kannad/o” kaj “kannad/a”.
“semid/o” [...] RIM. La formo ‘ŝemido’ estus preferinda.
Se la verkintoj de PIV2005 volas, ke ni uzu “ŝemido”, ĝi devus aperigi tiun vorton kaj radikon en la vortaro. Povas esti, ke PIV2005 rigardas “ŝemido” kiel derivaĵon de “Ŝem/o” (Unu el la filoj de Noa), sed tia derivaĵo tie ne aperas. Tie anstataŭe en la difino aperas “Semidoj”, kio verŝajne devas esti korektita al “semidoj”. Ĝenerale, se tiu rimarko estu prenata serioze, PIV2005 mem devus uzadi “ŝemido” anstataŭ “semido” en la diversaj klarigoj kaj difinoj (ekz. ĉe “ĥalde/o”), sed ĝi uzadas nur “semido”.
Ĉe “cigan/o” aperas rimarko, ke “La uzo de ‘romao’ estas konsilinda”. Ĉe “lapono” PIV2005 tamen ne konsilas ion, sed nur mencias, ke “Estas ekuzata la termino ‘sameo’ anstataŭ ‘lapono’”. Tria okazo estas “berber/o”, kie PIV2005 skribis “= tamaziĥto”, kio indikas, ke la gentonomo “tamaziĥto” estas preferinda. La difino sekve aperas nur ĉe tiu lasta. Tiu diverseca traktado ŝajnas nekonsekvenca kaj malfacile klarigebla. El la tri vortoj “romao”, “sameo” kaj “tamaziĥto”, verŝajne la tria estas la plej malmulte uzata en la praktiko, sed ĝuste ĉe tiu la preferorekomendo estas plej forte esprimita. Cetere ĉe “tamaziĥto” tute mankas mencio de la sinonimo “berbero”. Oni povas aldoni, ke aperas nenia indiko pri preferataj alternativoj de “boŝmano” kaj “hotentoto” (Sud-Afrikaj popoloj), kvankam tiuj popolnomoj delonge estas (almenaŭ ekster Esperantujo) rigardataj kiel evitindaj (oni uzu prefere “sanoj” kaj “kojoj” respektive, aŭ la komunan nomon “kojsanoj”). Efektive oni povas serioze dubi pri la senco de tiaj nomŝanĝoj, kaj oni povas sin demandi, kial tio okazas nur por malgrandaj kaj subpremataj popoloj, sed se oni jam komencas per “romao” kaj “sameo”, oni verŝajne devas iel konsekvence iri pluen. La okazo de “eskimo” kaj “inuito” estas pli komplika. PIV2005 donas la difinon sub “eskim/o”, kaj mencias la sinonimon “inuito”, kiu mem estas difinita nur kiel “eskimo”, sed tie ni trovas la jenan ekzemplofrazon: “La inuitoj ne ŝatas la nomon «eskimo» donitan de la Indianoj, kiu signifas «manĝanto de kruda viando».” Efektive tiu frazo iasence estas tute bona ekzemplo, ĉar ĝuste en tiaj frazoj oni tre ofte renkontas la vorton “inuito”, sed la enhavo de tiu frazo ne estas prava. La donita etimologio estas delonge pruvita falsa (la vera etimo ne estas ofenda), kaj multaj eskimoj neniel kontraŭas la vorton “eskimo”, sed ĝin (aŭ pli ĝuste: diversajn nacilingvajn respondaĵojn de ĝi) uzadas libere pri si mem, kiam ili parolas ekz. la Anglan aŭ la Francan. Krome notindas, ke “eskimo” fakte estas ĝenerala esprimo por diversaj parencaj gentoj, el kiuj nur kelkaj nomiĝas sialingve per vorto simila al “inuito”. La vorto “inuito” do estu prefere nur preciza termino por ĝuste tiuj eskimoj, dum aliajn eskimojn oni povas laŭbezone precize nomi per aliaj vortoj, ekz. per la vorto “jupikoj” (eskimoj en Alasko kaj Siberio). PIV2005 do prefere ŝanĝu laŭe la difinon de “inuito”, forigante la malpravan ekzemplofrazon, kaj krome aldonu la mankantan vorton “jupik/o”.
“jakut/o” Ano de gento loĝanta en Siberio.
Ĉu temas pri ĉiu ajn gento Siberia, aŭ ĉu unu specifa? Aldono de “unu” aŭ “certa” iom helpus forigi tiun dubon, sed tian “unu” PIV2005 deklaris arkaika, kaj tian “certa” ĝi sisteme evitas. Anstataŭe oni ŝajnas rekomendi “iu”, kiu tamen ĉi tie tute fuŝus la sencon. Tian fuŝan uzon de “iu” ni trovas ekz. ĉe “Ursul/o” kun “ursulanino” = “Anino de iu monaĥina ordeno”. Por mi “iu” tie donas la sencon, ke povas esti iu ajn monaĥina ordeno, aŭ ke la verkinto ne scias, pri kiu ordeno temas, dum oni verŝajne celis pli-malpli la malon.
“platdiĉ/o” Homo, parolanta idiomon de la dialektaro de N Germanio.
Estas iom malklare, kiel la vorto “platdiĉo” kaj la nerekte menciita lingvo/dialekto “platdiĉa” rilatas al la dialektoj “malaltgermanaj”/“basgermanaj” (sub “german/o”). Tie estas referenco al “platdiĉa”, kvankam tiu A-vorto ne aperas en PIV2005, kaj ankaŭ al “Nederlanda” (kiu tamen devus esti “nederlanda” laŭ PIV2005). Ĉu ni do komprenu tiel, ke nur iuj “idiomoj” malaltgermanaj estas platdiĉaj? Efektive “malaltgermana”/“basgermana” kaj “platdiĉa” estas plej ofte sinonimoj, same kiel la Germanaj respondaĵoj “niederdeutsch” kaj “plattdeutsch”. Sed foje “niederdeutsch” estas uzata vastasence inkluzivante ankaŭ la Nederlandan kaj la Afrikansan. Finfine apud la jam nomitaj terminoj estas uzata en Esperanto jam de longe ankaŭ la kunmetaĵo “platgermana”, kiu eventuale estas la plej taŭga varianto. Verŝajne ankaŭ ĝi devus aperi. Necesas aldoni, ke praktike la sama idiomo estas ene de Nederlando rigardata kiel propra lingvo, kaj estas tie nomata “malaltsaksa”.
“leceburg/a” Rilata al la lingvo parolata en Luksemburgio k ĉirkaŭaj regionoj.
La vorto “leceburga” estas bazita sur la Luksemburglingva vorto “Lëtzebuergesch”, kiu simple signifas “Luksemburga”. La koncernan lingvon oni do nomu simple “Luksemburga” (aŭ eventuale “Luksemburgia” se oni volas nomi la landon “Luksemburgio”). La radiko LECEBURG estas nura balasto. Ne gravas, ke la Luksemburgan lingvon oni parolas ankaŭ aliloke ol en Luksemburg(i)o. Tute simile oni parolas pri la Nederlanda kaj la Germana lingvoj, kvankam ambaŭ tiuj lingvoj estas parolataj ankaŭ ekster la limoj de Nederlando kaj Germanujo.
“tamul/o” Ano de gento, loĝanta en Tamulio k en Srilanko. [...] Tamulio. Unu el la ŝtatoj de Hinda Unio [...]
PIV2005 ne mencias la hodiaŭ tre ofte uzatan formon “tamil/o” (“Tamilio”, “Tamilujo”). Eĉ ŝajnas al mi, ke tiu formo kun “i” estas nun pli multe uzata ol la formo en PIV2005, ĉar pli internacie rekonebla (la formo “tamulo” havas subtenon ŝajne nur de la Franca lingvo). Prefere “tamil/o” aperu kiel la ĉefa formo. Almenaŭ ĝi estu inkluzivita kiel sinonimo.
“bohem/o” Ano de la ĉefa gento de Bohemio [...]
Poste aperas kiel derivaĵo de “bohemo” (per la sufikso “i” por “sfero de agado”) la vorto “bohemio” (“vivmaniero, en kiu malŝatataj estas sociaj konvencioj, regulaj okupoj k severaj moroj”). La rilato inter la popolo bohemoj, kaj la vivmaniero “bohemio” estas apenaŭ travidebla, kaj devas esti rigardata kiel pure etimologia (temas pri la Franca “bohème” = “artista mondo, artista vivmaniero” el “bohème” = “bohemo, cigano”). En la malnova PIV “bohemi/o” estis aparta kapvorto sen rilato al “bohem/o”. Tiel estas ankaŭ ĉe Krause, kaj tiel devus esti ankaŭ en PIV2005.
“gaskon/o” 1 Loĝanto de Gaskonio. 2 (f pro ark. tradicio) Fanfaronulo. “gaskoni” (ntr) Fanfaroni pri fantaziaj heroaĵoj. “Gaskonio, Gaskonujo”. Okcidenta parto de Okcitanio [...]
Mi forte dubas, ke la nomitaj fanfaronaj signifoj vere estas signifoj de la Esperantaj vortoj “gaskono” kaj “gaskoni”. Tiuj signifoj eble apartenas al la respondaj Franclingvaj vortoj, sed Esperanto ilin ne bezonas. Oni forigu ĉiun spuron de tiuj fanfaronaj signifoj, lasante nur “gaskon/o. Loĝanto de Gaskonio” kaj “Gaskonio, Gaskonujo. Okcidenta parto de Okcitanio [...]”.
“engl/oj” Ĝermana tribo [...]
Ĉi tie PIV2005 uzas J-finaĵan kapvorton ial deviante de la kutima maniero prezenti tiajn popolnomojn. Pli bone: “engl/o Ano de ĝermana tribo [...]”.
“Inka/o” Titolo de la reĝo de Peruo antaŭ la hispana invado. “inka/o”. Ano de la reĝa klano, al kiu apartenis la Inkao. [...]
“keĉu/o” Ano de gento de Peruo,
de kiu unu tribon fondis la Inkaoj [...]kies regantoj estis la inkaoj.
Mi ne certas, kion oni celas per “la Inkaoj” ĉe “keĉu/o”. Ĉu vere oni celas, ke la reĝoj de Peruo fondis unu el la keĉuaj triboj? Aŭ ĉu oni celas, ke la anoj de la reĝa klano faris tion (sed tiam devus esti “inkaoj” minuskle)? Aŭ ĉu eble oni tie uzas “Inkaoj” kun la signifo “ano de la inkaa popolo” (ĉe tiaj popolnomoj NPIV iafoje uzas komencan majusklon)? Tia signifo tamen ne estas menciita ĉe “Inkao”/“inkao”. Efektive la vorto “inkao” estas ofte uzata por ano de tiu popolo, kaj nur duavice por la reĝo aŭ la reĝa klano. Ankoraŭ hodiaŭ oni nomas iujn keĉuojn inkaoj. Ŝajnas al mi, ke tiuj du artikoloj bezonas iom da tralaborado. Krome oni povas rimarki la uzon de “unu” en “unu tribon”. Tio tre similas al tiu duondifina “unu”, kiun NPIV asertas arkaika. Mankas ĉe "inkao" mencio de la signifo "ano de la inkaa popolo", kiu aperas sufiĉe ofte en la praktiko. Ankoraŭ oni nomas iujn hodiaŭajn keĉuojn inkaoj. En la nuna difino de “keĉuo” mi emas spontante kompreni tiel, ke la keĉuojn regis la tuta inkaa popolo, dum kredeble oni celas, ke nur la regantoj nomataj inkaoj ilin regis.
“negr/o” Homo, kies haŭto diversas de helbruna ĝis kafobruna.
Tiu difino estas simpligo, ne tre feliĉa, de la malnova “Individuo el tiu el la homaj rasoj, kies haŭta koloro varias de la hela bruno ĝis la kafobruno”. La nova difino estas malfacile komprenebla, se oni ne jam scias, pri kio temas: ŝajnas nun, ke la ĉefa karakterizo de negro estas tio, ke la haŭtkoloro varias - ĉe unu individuo! Efektive oni ja celas, ke la koloro varias de individuo al individuo. Pli lerte vortigitan difinon oni trovas ĉe “flavulo”: “Homo el la t.n. flava raso.” Ĉe “flav/a” 3 oni trovas: “Rilata al unu el la tri ĉefaj, nesciencaj dividoj de la homaro, karakterizata de haŭtkoloro de roze flaveta ĝis mahagone ruĝa”. Tio estas pli trafa - krom tio, ke la flava haŭtkoloro de la t.n. flavuloj efektive estas imagaĵo estiĝinta ĉe Eŭropanoj, kiuj ial volis, ke ĉiu raso havu sian propran koloron. Roze flaveta sonas al mi kiel la tipa haŭtkoloro de Skandinavo! Ĉe “blankulo” la afero unue ŝajnas funkcii: “Homo el la t.n. blanka raso”. Sed bedaŭrinde ĉe “blank/a” mem troviĝas nenia ajn mencio de rasa signifo, sed des pli pri harkoloroj, kaj tial oni devas kompreni, se oni ne jam scias, pri kio temas, ke blankulo estas homo kun blankaj haroj. La plej grava informo en NPIV pri la homaj rasoj tamen troviĝas ĉe “ras/o”, kie ni ekscias, ke la tuta afero estas scienca sensencaĵo. Sed tamen la vortoj “negro” (aŭ “nigrulo”), “flavulo” kaj “blankulo” ja ekzistas, kaj ili bezonas difinojn. Nun bedaŭrinde la difinoj estas tute diversecaj kaj kaosaj. Ideale estus reverki ĉiujn difinojn laŭ la modelo de “flavulo” kaj “flava”, sed eble kun malpli da babilado pri efektivaj haŭtkoloroj, ĉar la kolorepitetoj de la imagataj homaj “rasoj” efektive estas pli simbolaj ol reale haŭtkoloraj.
“mulat/o” Viro, unu el kies patroj estas blankhaŭta, la alia nigrahaŭta.
“mestiz/o” Ido de gepatroj, el kiuj unu estas blankulo, k la alia indiano.
“kvarteron/o” Homo, devenanta de blankulo k mulatino, aŭ blankulino k mulato.
Ĉi tie la unua problemo estas la vortoj “viro”, “ido” kaj “homo”. Ĉu ni komprenu, ke “mulato” estas per si mem virseksa vorto, dum “mestizo” kaj “kvarterono” estas sekse neŭtraj? Mi dubas, ke oni vere intencis ion tian. Pli bone estus, se ĉiuj tri difinoj komenciĝus per “ido” aŭ “homo”. Krome la difino de “mulato” estas rekte erariga. Ja ne temas pri la haŭtkoloro, sed pri la raso de la gepatroj: unu estu blankulo, la alia estu negro (nigrulo). Ja ne ĉiu nigrahaŭta homo estas negro, kaj ne ĉiu blankhaŭta homo (se entute ekzistas blankhaŭtaj homoj) estas t.n. blankulo.
“brun/a” [...] “brunulo” Homo bruna.
Pripensante la signifon de la vortoj “blankulo”, “nigrulo” kaj “flavulo”, oni volonte konkludas, ke “brunulo” estas “homo kun bruna haŭtkoloro”. Sed la posta ekzemplo, “la viroj preferas la blondulinojn, sed ili edzinigas la brunulinojn”, komprenigas ke temas pri harkoloro. La difino do devus esti “homo brunhara”.
“Siĥ/o”“siĥ/o, sik/o” Membro de hinda komunumo, fondita en Panĝabo ĉ 1500 kiel monoteisma sekto.
Unue oni povas miri pri la komenca majusklo. Sed pli gravas, ke la La “ĥ” de “Siĥo” estas tute senbaza. Laŭ mia scio neniu lingvo uzas “ĥ”-sonon en tiu vorto, kaj certe ne estas “ĥ”-sono en la responda panĝablingva vorto (= “disĉiplo”). Kredeble trompis iun la “kh” de la Latinlitera skribo “Sikh” (kiu en multaj aliaj vortoj indikas “ĥ”-sonon). Efektive la panĝaba lingvo ja havas “ĥ”-sonon, sed tiu sono ne aperas en tiu ĉi vorto, kiu anstataŭe enhavas spiran “k”-sonon. Efektive la malnova PIV origine havis la ĝustan formon “Siko”, sed en la Erartabelo de la malnova PIV oni ial enkondukis la miskorekton “Siĥo”. Krause havas “siko” (kun komenca minusklo). Cetere PIV2005 devus aldoni la kunmeton “sikismo” (nomo de la sika religio).
“folklor/o” [...] 3 (f) Aro da moroj pitoreskaj, sed ofte sensignifaj: la E-ista folkloro. [...]
Mi trovas tiun malplivalorigan karakterizon de Esperanta folkloro senbaza kaj tre malŝatinda.
“lingv/o” [...] “lingviko” Lingvoscienco [...] “lingvistiko” Lingvoscienco.
Tre laŭdinde PIV2005 movis la difinon al la plej simpla, plej klara kaj plej travidebla termino: “lingvoscienco” (ĉe “scienc/o”).
La superfluega sufikso “-al/” por formi nomojn de ostoj ricevis la indikon “evitinda”. Tre bone. Kial havi sufikson por tio, kiam jam ekzistas la radiko OST perfekte taŭga por sufikseca uzo en kunmetaĵoj?
Ĉe “ingredienc/o” malaperis la rimarko de la malnova PIV, ke “‘ingrediento’ estus la ĝusta formo”. Tio estas dankinda.
“silvikultur/o” = arbarkultivo
En la malnova PIV aperis difino sub “silvikultur/o”. La ŝanĝo estas tre laŭdinda paŝo al preferado de travideblaj kaj klaraj normalaj kunmetaĵoj anstataŭ superfluaj radikoj. Mi mem preferus similan paŝon pri “hortikultur/o” (“ĝardenkulturo”) kaj “agrikultur/o” (“kampokulturo”), sed mi ne estas fakulo.
“toŭfu/o” aperas, sed ne la pli bona formo “tohu/o”, nek la eĉ pli bona formo “tofu/o”. “Toŭfuo” estas difinita kiel “sojkazeo”, kiu ĉiuokaze estas bona vorto.
PIV2005 transprenis de la malnova PIV la prezentadon de la tabelvortoj je O kaj A kiel kunmetaĵoj de radikoj “ki/”, “ti/”, “i/”, “ĉi/” kaj “neni/” kun la finaĵoj “o” kaj “a”. Tial estas konsterne trovi ĉe “i/o”, RIM. 3., la jenon: “La prezento de la vortoj ‘io’ k ‘ia’ (k similaj en la serio ‘ĉio’, ‘kio’, ‘tio’ ktp), kvazaŭ konsistantaj el po du morfemoj, estas ne-Fundamenta artifikaĵo, rekomendita de Z. por pravigi la aŭtonomecon de ‘neni/’.” Nu, se PIV2005 rigardas la aferon tiel negative, kial ĝi ne anstataŭe elektis la Fundamentan analizon, en kiu “kio”, “kia”, “tio”, “tia”, “nenio”, “nenia” k.t.p., estas nekunmetitaj morfemoj? Tiam necesus prezenti esceptajn vortojn kiel “neniigi” kaj “tiaĵo” aparte, ekz. sub apartaj ne-Fundamentaj radikoj “neni/” kaj “ti/” kun atentigo, ke oni ne uzu tiujn radikojn krom eble en fiksaj tradiciaj kunmetaĵoj. Necesas memori, ke oni ne libere kreas, nek libere kreu, tiajn vortojn, kaj ke tiamaniere uzataj estas nur “neni/” kaj “ti/”, neniam “i/”, “ĉi/” kaj “ki/”. La prezento en PIV2005 kvazaŭ invitas al plia kreado de tiaspecaj ne-Fundamentaj kunmetaĵoj, kio ne estas bona. Efektive ĉe “ĉi/o” oni nun povas legi la ekzemplon “~faranto”, kie la tildo devas egali al la nura radiko “ĉi/”, do “ĉifaranto”. Mi supozas, ke tio estas nura preseraro. Oni korektu al “~ofaranto”. Sed ĝuste al tiaj kunmetaĵoj invitas la prezentado de “ĉio” kiel “ĉi/o”. En la artikolo pri “ĉi/o” aperas nenia ajn atentigo, ke oni ne uzu la radikon “ĉi/” por fari vortojn kiel “ĉifaranto” kaj “ĉiscianto”. Ĉe ĉiu el la vortoj “ĉi/o”, “ki/o”, “ti/o” kaj “neni/o”, devus almenaŭ esti referenco al la citita rimarko ĉe “i/o”. Cetere notindas, ke en la difino de “ĉio” tekstas jene: “La tuto de la koncernataj aferoj, aŭ ĉia ajn elemento de tutaĵo”. Tie aperas “ĉia”, el la sama radiko, kaj la difino do devus teksti anstataŭe jene: “La tuto de la koncernataj aferoj, aŭ ~a ajn elemento de tutaĵo” (kun tildo anstataŭ “ĉi/”).
“plus” 1. Konjunkcio [...] 2 Partikulo [...] 3 kun aldono de: [...] oni vidas en tio la saĝon de via patro, plus via propra.
En tiu tria signifo “plus” efektive estas prepozicio. Tion montras la foresto de N-finaĵoj en “via propra”. Tial la difino devus teksti “3 prep. kun aldono de”. Sed laŭ mi tia uzo de “plus” (kaj de “minus”) estas evitinda. Prefere “plus” estu nur konjunkcio (kaj partikulo, se tio estas la ĝusta klasado de la ekzemploj ĉe “plus” 2). La ekzemplofrazo do prefere estu “[...] la saĝon de via patro, plus vian propran”.
“mi” [...] “mia” Rilata aŭ apartenanta al mi [...]
Simile ĉe aliaj pronomoj. Tiu difino estas multe tro vasta. Ĉe pronomoj la A-finaĵo ne havas tian vastan signifon “rilata al...”, sed estas multe pli strikte difinita. Efektive temas nur pri posedo kaj aparteno, kaj pri subjekta kaj objekta sencoj. Ĉiuj tiuj sencoj respondas al “(la) ... de mi”, “(la) ... de vi”, k.t.p. Oni do donu ĝuste tian difinon.
“da” [...] Rim. 1 La mezurvorto estas foje neesprimita:
da ĉevaloj ili havis 736ĉu ankoraŭ da kafo?; la neĝo falas, same kiel se da ĝi pluvus. [...]
La ekzempla frazo fakte egalas al “736 da ĉevaloj ili havis”. La mezurvorto do ja estas esprimita. Ĝi nur iom nekutime situas ĉe la fino de la frazo, anstataŭ tuj antaŭ “da”, kaj iom nekutime estas nombra esprimo, kiu ne vere bezonas “da”. Anstataŭ tiu falsa ekzemplo oni povus uzi la Zamenhofaĵon “Da pulvo ni havas kiom vi volas”, kie la mezurvorto “tiom” vere estas neesprimita. La indikitaj ekzemploj de forlasita mezurvorto ŝajnas neaprobindaj. En la unua laŭ mi oni devas uzi “iom da kafo”. En la dua eĉ ne eblas enmeti mezurvorton. Sekve “da” tie estas nepre erara. Anstaŭe oni diru “[...] same kiel se ĝi pluvus”. Anstataŭe oni povus uzi la Zamenhofaĵon “Da pulvo ni havas kiom vi volas”, kie la mezurvorto “tiom” vere estas neesprimita, sed en maniero tute akceptebla, ĉar TI-vortojn oni ofte sukomprenas en tiaj konstruoj.
“po”
Aperas tie rimarko (RIM. 2), kiu provas klarigi iujn uzojn de “po” per subkomprenataj substantivoj. La rezonado ne estas tre konvinka. Prefere ĝi devus esti ellasita. La problemojn pri uzado de “po” (kun kaj sen posta N-finaĵo), kiuj estas intime ligitaj al tute analoga uzo de ekz. “ĉirkaŭ” kaj “ĝis” (ĉe kiuj PIV2005 ne donas tian artifikan klarigon), oni prefere lasu al gramatiklibroj.
“far/i” [...] far. Fare de [...]
Tia nuda “far” estas prepozicio. Tio prefere estu klare indikita, ekzemple: “far. Prep., fare de [...]”.
“partikul/o” [...] la (ĉi-lasta, nomata “artikolo”, determinas nur subst-on [...]).
La esprimo “ĉi-lasta” estas evitinda nelogikaĵo. Estu “tiu lasta”, “tiu ĉi lasta”, “ĉi tiu lasta”, aŭ (kun subkompreno de la vorto “tiu”) “ĉi lasta” (sen dividostreko, kun spaceto).
Ĉe “-j” aperas klarigoj, post kiaj vortoj “-j” povas aperi (o-vortoj, a-vortoj...), sed ĉe “-n” estas neniaj ajn tiaj klarigoj.
“ĉoper/o” [...] antaŭ pli ol 2,5 milionoj j [...]
La mallongigo “j” signifas “jaroj”. Oni devas aldoni “da”: “antaŭ pli ol 2,5 milionoj da j”. Alternative oni povus ŝanĝi la difinon de la mallongigo “j” al “(da) jaroj”.
“ist/” [...] RIM. 1 En la senco 2, al ĉiu ‘ism’-vorto respondas ‘ist’-vorto, eĉ kiam ‘ism’ estas finaĵo k ne suf.: turismo, turisto [...]
Tia uzo de la vorto “finaĵo” tute ne estas menciita en la difino de “finaĵo” sub “fin/i”. Oni devus ŝanĝi al “kiam ‘ism’ estas radikfino k ne suf.”.
“ut/”. Eksperimenta suf., signifanta «kiun oni -us»: ofendutoj pardonu!.
Tiel oni normale difinas la eksperimentan participan sufikson “ut/”, sed se oni bone atentas la sencon de la ekzemplo, oni trovas, ke la efektiva signifo estas alia, nome “eventuale -it/” (aŭ eble “eventuale -at”). Ĉe la aktiva respondaĵo “unt/” estas tamen ekzemplo, en kiu validas la donita difino “kiu -us”.
“aktiv/a” [...] “aktivecoj” Tuto de ies agoj.
Tia uzo de “aktivecoj” ja estas ofta, sed tute stranga, mallogika kaj superflua. Oni povas uzi “aktivadoj” anstataŭe. Se konsideri, ke PIV2005 markas kiel evitindajn eĉ tute logikajn Fundamentaĵojn (vidu “mortiĝi”), kaj vaste uzatajn Zamenhofaĵojn (vidu “korekta”), oni povas sin demandi, kiel “aktivecoj” povis eskapi de tia brulstampo. Iom kurioze tute mankas en PIV2005 mencio de simila kaj ekstreme ofta (ne-Zamenhofa) uzo de “ebleco” anstataŭ “eblo” aŭ “eblaĵo”.
“sepen” «Sep» en la slango de radioamatoro, uzata por ke la aŭdanto ne konfuzu kun ‘ses’.
Bone, sed mankas la simila esprimo “sis” (por “ses”) uzata samcele de iuj aliaj. Krome estus utile, se estus referenco al “sepen” ĉe “sep”, kaj eble ankaŭ ĉe “ses”.
“halo!” Interj., uzata por alvoki telefone.
En la malnova PIV tiu esprimo aperis en la ekzemploj ĉe la interjekcia vorto “lo”: “Lo! Ha lo!”. La malnova PIV donis la duvortan skribon “ha lo!”, kiu respondas al la kutima duvorta elparolo de tiu esprimo (kutime kun akcento je la fina “lo”). En PIV2005 estas nenia komento pri la elparolo de “halo!”. Ĉu ni do komprenu la ŝanĝon de la skribo “ha lo!” al “halo!” tiel, ke PIV2005 volas, ke ni uzu la normalajn elparolajn regulojn kun akcento je la antaŭlasta silabo de “halo!”? Se ni okaze de “halo!” ne sekvu la Fundamentan regulon pri akcento, kiel oni povas tion pravigi? Se ni skribas “halo” (konstruaĵo, ĉambrego) kaj “halo!” same (la nura krisigno ja ne povas kaŭzi malsaman akcentadon), ni ja devus ilin elparoli same, ĉu ne?
“mort/i” [...] “mortiĝi” (evi) = iĝi morta, perei.
Tia uzo de “mortiĝi” estas Fundamenta, kaj aperas tie en ekzemplo, kiu klare estas intence verkita por klarigi tiun specialan uzon kaj nuancon: “Mia onklo ne mortis per natura morto, sed li tamen ne mortigis sin mem kaj ankaŭ estis mortigita de neniu; unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortiĝis.” Mi trovas iom ŝoke, ke PIV2002 markis kiel evitindan tion, kion la Fundamento de Esperanto instruas. Ke tiu kontraŭ-Fundamenta indiko pri evitindeco restas ankoraŭ en la eldono de 2005, mi trovas skandale.
“transit/o” 1 Traveturo de varoj tra lando, al kiu ili ne estas destinitaj k kiun ili nur trapasas, ne pagante limimposton [...] 2 La sama traveturo koncerne personojn. [...]
En la malnova PIV temis nur pri traveturo de varoj. La aldono de persona transito estas bona. Sed ne estas korektita la misvortumo “ne pagante limimposton” (la senca subjekto de “pagante” ne estas la varoj). Ĝusta estus “sen pagado de limimposto”.
“futur/o” [...] 2 La estontaĵo. [...]
Mi pensas, ke pli ĝusta difino de “futur/o” 2 estas “(la) estonteco”. “Estontaĵo” estas (laŭ la klarigo sub “est/i”) “Io, kio okazos”, sed “futuro” (kiam ne uzata kiel pure gramatika termino) laŭ mi montras simple la tempon estontan. Por maksimuma klareco oni eble skribu “estonta tempo” kiel difinon de “futuro” 2. Laŭ mi oni krome aldonu indikon pri evitindeco.
“bolt/o” Kunfiksilo [...] RIM.: Ne uzi ‘ŝraŭbŝlosilo’ en la senco de ‘boltilo’.
“Ne uzi” devas esti “Ne uzu”.
La konsonantaj liternomoj (“bo”, “co”, “ĉo”...) estas ankoraŭ prezentataj kvazaŭ ili havus O-finaĵon, kio estas erara kaj erariga. La “o”-oj de tiuj nomoj neniel estas O-finaĵoj. Ili ne povas esti anstataŭigitaj per ekz. A-finaĵo, sed oni ĉiam aldonas (je bezono) A-finaĵon post la “o”. Se tiuj “o”-oj neniam kondutas kiel O-finaĵoj, oni ne prezentu ilin kiel O-finaĵojn.
Ĉe ĉiu el la liternomoj konsonantaj aperas “Nomoj de tiuj fonemo kaj grafemo”. Sed ĉe la nomoj de la vokaloj aperas nur “nomo de tiu fonemo”. Oni devus ŝanĝi tion al, ekz. ĉe “a”, “nomo de tiu fonemo kaj de la grafemo ‘a’ II”.
Ĉe “ĉo”, “ĥo” kaj “ŭo” mankas linirompo antaŭ “*~o”.
Ĉe “ĥo” kaj “jo” mankas linirompo antaŭ “II-”.
Ĉe “do”, “fo” kaj “ŭo” mankas steleto por Fundamenteco antaŭ “~o”.
Ĉe “ŝ” mankas steleto por Fundamenteco antaŭ “ŝ”.
Ĉe “ŝ” uziĝas malĝusta tiparo por “ŝ”, “I-”, “II-” kaj “~o”.
“h”
Tie estas rimarko pri la uzo de “h” kiel anstataŭaĵo de la supersignoj de la ĉapelitaj literoj. Simila noto pri uzo de simpla “u” anstataŭ “ŭ” tamen mankas ĉe “u”. Tiel la Fundamenta anstataŭa skribo estas nekomplete prezentita en PIV2005.
“cirkumfleks/o” Kromsigno super grafemoj de la latina alfabeto, kiu en kelkaj lingvoj kreas novajn grafemojn (en E.: Ĉ, Ĝ, Ĥ, Ĵ, Ŝ).
En tiu difino tute mankas indiko pri la aspekto de la koncerna supersigno. Efektive eblas miskompreni, ke ĉiu ajn kromsigno uzata super grafemoj de la latina alfabeto, estas cirkumflekso. Komparu kun la difinoj de ekz. “subhoko” kaj “hoketo” (ĉe “hok/o”), ke la aspekto de la respektivaj kromsignoj estas menciita.
La monatonomoj aperas kiel antaŭe kun komencaj majuskloj. Tio laŭas la Fundamenton, kaj estas kongrua kun ilia uzo kiel propraj nomoj (foresto de “la” tute laŭ la principoj de propraj nomoj). Sed nuntempe skribo minuskla ŝajnas pli ofta, kaj ia mencio de tio eble estus aldoninda. Similaj rimarkoj pri varia uzo de uskloj aperas plurloke en PIV2005.
La kvin Bibliaj vortoj “bat/o”, “kab/o”, “kor/o”, “log/o” (mezurunuoj) kaj “bek/o” (hebrea monero) plu aperas, sed estas nun skribataj sen la apostrofoj, kiujn ili havas en la Biblio (la Biblia skribo “bat’o”, “kab’o” k.tp. estas tamen menciita interkrampe). Tion mi ne trovas bona. Efektive tia uzo de apostrofoj estas iom stranga - oni verŝajne preferu dividostrekojn, sed tute normala skribo “bato”, “kabo” k.t.p. laŭ mi ne estas konsilinda. Laŭ mi la Biblia apostrofa skribo montras, ke ne temas pri plene Esperantigitaj vortoj. Ili estas Hebreaj vortoj, kiuj gastas ene de Esperanta teksto. Tute simile oni skribas ekz. “Waringhien-o”, “Molly’n” k.s., kiam fremda nomo gastas en Esperanta frazo, kun apostrofo aŭ dividostreko inter la fremda elemento kaj la Esperanta gramatika finaĵo.
“evolu/i” [...] iompostiome disvolviĝi [...] iompostiomaj [...] iompostioma [...] iompostioma [...]
Ĉe “iom” oni trovas la pli kutiman kaj preferindan skribmanieron “iom-post-ioma”.
Aperas “nagari/o” (skribsistemo de sanskrito k.a.). En Krause estas “devanagaro” por la sama skribsistemo. Ŝajnas al mi, ke “devanagaro” (aŭ “devanagara skribo”) estas la normale uzata nomo, sed eble la alternativo de PIV2005 tamen estas pli bona.
“decimal/a” Bazita sur la nombro dek: decimala komo, punkto, sistemo. SIN. dekuma. “decimal/o”. Cifero dekstre de decimala komo.
Estas malfacile vidi, kiel tiu “decimal/o” povas esti derivaĵo de “decimal/a”. Ne plibonigus la situacion doni “decimal/o” kiel kapvorton, ĉar “decimal/a” same ne estas derivebla el tiu. Al mi ŝajnas, ke temas pri du homonimaj radikoj DECIMAL, el kiu unu estas A-karaktera, kaj la alia estas O-karaktera. Tamen ekzistas klara senca kaj etimologia ligo inter la du radikoj DECIMAL, kaj en tiaj okazoj PIV2005 principe ĉion prezentas ene de unu artikolo. Mi pensas, ke ĉi-okaze tiu principo donas tre malkonvenan rezulton. Oni povas kompari kun “firm/a” kaj “firm/o”, kiujn PIV2005 prezentas kiel du senrilatajn homonimajn radikojn, kvankam en la Fundamento “firm/o” estas prezentita kiel derivaĵo de “firm/a”, kaj kvankam estas etimologia rilato inter “firm/a” kaj “firm/o”.
“objektiv/o” 1 Lenso [...] 2 Parto de fotografa aparato [...] “objektiv/a” A. Rilata al objektivo. B. Kongrua kun la realeco [...].
Evidente signifo B de “objektiva” neniel rilatas al la kapvorto “objektiv/o”. Temas klare pri alia homonima radiko, kiu devus aperi aparte (kun A-finaĵa kapvorto). Tiu homonima radiko cetere estas oficiala, kaj do devus aperi unue. Estas jam alia radiko “objektiv/o” en PIV2005 (= celo 3). Sume estu do tri homonimaj radikoj OBJEKTIV.
“abandon/o” (asekura termino) [...] “asekuri/” (ankaŭ nure asekura termino) [...] “abandonismo” Psika perturbo [...]
La kunmetaĵo “abandonismo” estas metita sub la pure asekuran terminon “abandono”, sed estas nenia ajn senca rilato inter ili. La vorto “abandonismo” devus esti movita al propra artikolo sub alia kapvorto.
“efemer/a” Mallongedaŭra [...] “efemer/o” 1 efemeraĵo 2 G. (Ephemera) de insektoj [...]
Se ne ekzistas eca signifo de “efemer/o”, la kapvorto prefere estu “efemer/o”, kaj “efemer/a” deriviĝu de tiu. Eventuale estus pli bone prezenti “efemer/o” 2 kiel apartan homoniman kapvorton.
“bas/a” Malalta. [...] “bas/o” Plej malalta vira voĉo.
Se “baso” ne havas ecan signifon, principe identan al tiu de “malalto” (“stato, eco de iu, io malalta”), la radiko ja ne estas A-karaktera, kaj la kapvorto estu O-finaĵa. Sed efektive la vortoj “basa” kaj “baso” estas tiom diversaj, ke verŝajne estas pli ĝuste ilin rigardi kiel du homonimajn radikojn. Tamen estas inter ili evidenta senca aŭ etimologia rilato, kaj tiam la principoj de PIV2005 diktas, ke ili aperu en la sama artikolo. Mi pensas, ke ankaŭ ĉi-okaze tiu principo donas tre malkonvenan rezulton.
“gramatomo” = molo da atomoj.
“grammolekulo” = molo da molekuloj.
“gramatom/o”, “grammolekul/o” (ark., evi) = molo (por respektive atomoj k molekuloj).
La vorto “grammolekulo” estas kunmeto de “gramo” kaj “molekulo”, kaj aperas ankaŭ ĉe “molekul/o” kun la pli simpla difino “molo”. Tio devus sufiĉi. Mi ne komprenas, kial ĝi aperas ankaŭ kiel propra kapvorto. La vorto “gramatomo” ŝajnas plene analoga, kaj tial devus povi aperi kiel simpla kunmetaĵo sub “atom/o”. Konsentite, ke mi ne scias, kiel klarigi la rolon de la radiko GRAM en tiuj du vortoj. Se tio ne eblas, oni devas ambaŭ vortojn rigardi kiel neanalizeblajn (forigante “grammolekulo” el la artikolo pri “molekul/o”). Sed tiam oni ankaŭ devas konstati, ke io estas profunde kaj kerne malĝusta pri tiuj vortoj. La duobla “m” de “grammolekulo” apenaŭ sidas bone, se ĝi estas farita el neanalizebla radiko GRAMMOLEKUL. Tiam verŝajne necesos elpensi ian plian signifon de “gramo”, surbaze de kiu la kunmetaĵoj “gramatomo” kaj “grammolekulo” estos klarigeblaj. En la eldono de 2005 oni kunigis la du strangajn vortojn en unu artikolon. Bedaŭrinde tio kaŭzis, ke “grammolekulo” nun aperas ekster la alfabeta ordo.
“centi/” Pref., uzata antaŭ unuoj k signifanta «centono» [...] centigrado [...] centigrada (= centezimala).
La vorto “centigrado” ja estas “centono de grado”, sed la posta “centigrada” estas alispeca, kaj ne kongruas kun la difino de “centi/”. Ne temas tie pri centono de grado, sed pri skalo kun cent gradoj. “Centigrada” do aperu aliloke, verŝajne sub propra kapvorto sinonima kun “centezimala”, kaj kun mencio de la preferinda formo “centuma”.
“uj/” [...] ‘uj’ estas iufoje uzata, analoge al iuj landnomoj, por signifi la landparton regatan de oficisto, kontraste kun ‘ej’, kiu pli ĝuste montras la domon, destinitan al tiu persono: episkopujo k episkopejo, prefektujo k prefektejo, sed la ĝenerala uzado preferas la kunmetadon per ‘-land’: duklando, episkoplando. [...]
Tiu rimarko ne plene kongruas kun la vortoj en PIV2005 mem. Tie ni trovas la jenajn vortojn por landparto regata de oficisto: “duklando”; “grafujo”, “graflando”; “episkopujo”; “reĝejo”, “reĝlando”; “imamujo”; “emirlando”; “princolando”, “princujo” - iom mikse kaj senorde. Se la ĝenerala uzado preferas en tiaj okazoj “-land/” (kiel PIV2005 asertas), devus en ĉiu tia okazo aperi kunmeto kun “-land/”. Sume verŝajne estus plej bone doni ĉiufoje kaj “uj”-formon kaj “land”-formon. Kaj la vorto “reĝejo” devus esti indikita kiel evitinda por la signifo “reĝolando”. Iom mirigas, ke por tiaj ĉi landvortoj PIV2005 tute ne volas apliki la sufikson I, kiun ĝi cetere tre volonte uzas por ĉiaj ajn teritorioj konkretaj kaj abstraktaj.
Aperas la vortoj “dekatlon/o” (dekparta atletika konkurso) kaj “pentatlon/o” (kvinparta), sed mankas la similaj “biatlono” (duparta), kaj “triatlon/o” (triparta) kaj “heptatlono” (sepparta). Eble iam iu elpensos bonan manieron formi tiajn vortojn kiel regulajn kunmetaĵojn kun Esperantaj numeraloj, sed tio estas alia rakonto.
“tip/o” [...] “tipografo” Specialisto en tipografio 1. “tipografio” 1. Arto de presado per premado sur reliefajn tipojn [...]
PIV2005 mem tamen ŝajnas preferi la pli klaran formon “tipografarto”, kiu aperas ekz. sur p. 37 ĉe la vinjeto por “tipografarto kaj libroj”. Tiu prefero ŝajnas laŭdinda, sed verŝajne oni devus aldoni la kunmetaĵon “tipografarto” sub “tip/o”, kaj verŝajne loki la difinon de “tipografio” 1 ĉe “tipografarto”.
“rubrik/o” [...] 3 Titolo en periodaĵo, indikanta la specon de temoj sube pritraktitaj: fari la teatran, filman sportan, monduman rubrikon en gazeto; [...] tiu ĉi rubriko enhavos la kurantan parton de nia afero [...]
Kiel la ekzemploj montras, “rubriko” 3 ne estas nur tia titolo mem, sed povas ankaŭ havi la signifon de la enhavo sub tia titolo (iaspeca figura uzo). Oni devus ŝanĝi la difinon laŭe, aŭ aldoni plian figuran signifon.
“aline/o” Peco de teksto [...] komenciĝanta per nova linio k distingata de aliaj alineoj per vertikala spaco, deŝovo de la unua linio ks.
En Germana tipografio tamen tre ofte estas nenia vertikala spaco, deŝovo aŭ alia indiko pri nova alineo, krom tio, ke alineo komenciĝas sur nova linio.
“fason/o” kaj “fason/i” havas plivastigitajn signifojn. Ne plu temas nur pri la aspekto de vestaĵoj. Tio estas konvena kaj laŭas la modernan uzon. PIV2005 tamen enhavas ankaŭ “dezajn/o” kaj “dezajn/i”, kaj donas al tiuj iom alian signifon (formo kaj aspekto de industrie produktata objekto). Laŭ mi “fasono” kaj “fasoni” povas kovri ankaŭ tiujn signifojn. La varianto “dizajno” ne aperas en PIV2005 (ĝi ŝajnas al mi pli-malpli same ofta kiel “dezajno”).
“pag/i” [...] 1 (rigardante la donitaĵon kiel objekton): pagi tri frankojn [...] 2 (rigardante la ŝuldon aŭ ŝuldofonton kiel objekton): larmoj ŝuldon ne pagas [...] “pag/o” [...] 2 Tio, kion oni pagas [...]
Mankas en la difino de “pago” 2 indiko, ke temas pri “pagas” nur laŭ signifo 1 de “pagi”, kaj ne laŭ signifo 2 de “pagi”. (Tiasenca “pago” povas esti ekz. monsumo, kiun oni pagas, sed ĝi ne povas esti ŝuldo, kiun oni pagas.)
“kartav/i” (ntr) Prononci iajn konsonantojn [...], kun grasa rulbruo en la fundo de la gorĝo. [...]
Tio estas iom aparta uzo de “grasa”, por kiu mi ne povas trovi subtenon sub “gras/o”. Eble ĉe signifo 4 de “grasa” povus esti aldonita io, kio pravigas tiun uzon.
“galop/i” (pp ĉevaloj ks) [...] MANO ambli, paŝi, troti [...]
Sed nur “ambli” kaj “troti” havas mencion de ĉevala irmaniero. Ĉe “paŝi” mankas ĉio tia. Ĉe “troti” anstataŭe menciiĝas “promena marŝo”, kio suspektigas, ke “marŝi” (aŭ eble “promeni”) estas la mankanta speco de ĉevalirado. Laŭ mi PIV2005 devus klare doni “paŝi”, “troti” kaj “galopi” kiel la tri ĉefajn irmanierojn de ĉevaloj.
“koopt/i” (tr) Aldoni kiel novan membron de komitato, komisiono ks per decido de la ekzistantaj membroj. SIN. alelekti [...]
Tio estas tre speciala signifo, kaj la grava elemento estas tio, ke la jamaj membroj elektas la novajn (tiel funkcias ekz. la elektado de membroj de la Akademio de Esperanto). En la malnova PIV la sinonimo “alelekti” estis difinita tiel, ke vere temis pri sinonimo de “koopti”: “Kompletigi la statutan, konstitucian nombron, elektante mem nova(j)n membro(j)n”. Sed en NPIV tiu difino estas simpligita, kaj la esenca elemento de kooptado malaperis: “elekti nova(j)n membro(j)n, por kompletigi la laŭstatutan aŭ laŭleĝan nombron” (ne estas indikite, ĉu la alelektadon faras la jamaj membroj aŭ iuj eksteruloj). Se okazis intence tiu forigo de la baza ideo de kooptado el la difino de “alelekti”, tiam oni devas forigi la mencion de “alelekti” ĉe “koopti”. Sed se la foriga simpligo ĉe “alelekti” okazis neintence (akcidente), tiam anstataŭe la malnova difino de “alelekti” devus esti restarigita.
“panik/o” [...] “panik/i” (tr) [...]
Tiu verbo restas transitiva. Tio apenaŭ kongruas kun la uzo de la plimulto, kaj ŝajnas sufiĉe nenatura.
“emigr/i” (ntr) Elmigri pro politika kaŭzo. [...]
Ĉe Krause “emigri” estas nura sinonimo de “elmigri”. Mi forte suspektas, ke la aldonita distingo, “pro politika kaŭzo”, estas senbaza. Krome aperas “emigraci/o 1 Emigrado. 2 Emigrintaro”. Verŝajne pli ĝustus skribi “1 Elmigrado. 2 Elmigrintaro”.
“kompens/i”
Mankas referenco al la simila verbo “rekompenci” (kiu havas trian arkaikan signifon “= kompensi”).
“ekspekt/o” Mezvaloro de stokasta variablo.
Tute forestas la ne malofte uzata verbo “ekspekt/i”. Ĝi devus aperi kiel aparta homonima kapvorto (verŝajne kun indiko pri evitindeco) kun la difino “= atendi 4” (eble ankaŭ “atendi 3”).
“eston/o” [...] Estonio, Estonujo [...] (Talino, 24°46’E, 59°26’N).
La difino estu simple “[...] Estonio, Estonujo [...] (Talino)”. Ĉe aliaj tiaj artikoloj la nomo de la ĉefurbo aperas sen indikoj pri latitudo kaj longitudo. Tiaj indikoj anstataŭe aperas nur en la propra artikolo pri la koncerna urbo.
“saks/o” [...] Ano de ĝermana tribo, kiu loĝis [...], k kies parto konkeris Anglion.
Tio estas tre dubinda uzo de “kies”, kiu ŝajnas kontraŭi al la instruoj pri ĝusta uzo de “kies” sur p. 552. Devus esti “el kiu” aŭ “de kiu”, sed verŝajne necesus tute revortigi tiun frazon.
“fris/o” [...] (marborda regiono de
MalaltaMalsupra Saksujo).
Tio devus esti “(marborda regiono de Malsupra Saksio)” laŭ la nomformo donita ĉe “saks/o”, kaj laŭ la kutimo de PIV2005 uzi nur I-formojn en klarigoj kaj difinoj.
“Kornval/o” 1 Regiono en la SU parto de Britio. [...]
Mankas mencio de la kornvala lingvo.
Tute forestas el PIV2005 “Falklandaj Insuloj”, “Falklandoj” kaj “Malvinoj” (tri nomoj de unu sama insularo).
“Gronland/o” Insulego [...] loĝata precipe de Inuitoj [...]
Ĉi tie NPIV kontraŭ sia normala kutimo uzas komencan majusklon ĉe popolnomo.
“edz/o” [...] “edziĝo” Laŭleĝa ligo de viro kun virino [...]
Tute mankas la hodiaŭ tre ofte uzata kunmeto “geedziĝo”, kiu estas pli logika ol “edziĝo” por la indikita signifo.
“infan/o” [...] “terorinfano” Infano, kiu pro siaj senkonsidere malkaŝaj babilaĵoj fariĝas kompromita por la gepatroj.
Tio malbone kongruas kun la fortega signifo de “teror/o”: “Sisteme k laŭordone uzata krueleco k terurado.” Verŝajne necesas ĉe “teror/o” aldoni plian, eble figuran, signifon. Cetere sub “teror/o” troviĝas la verbo “terorizi”, sed ne la simpla kaj preferinda verbo “terori”.
“bastard/o” Infano naskita ekster laŭleĝa edziĝo.
Tiu “edziĝo” estu “edzeco” aŭ prefere “geedzeco”.
“incest/o” [...] la malpermeso de incesto estas unu el la plej malnovaj tabuoj en la homa genro. [...]
Tiu uzo de “genro” estas stranga, kaj ŝajnas tute ne kongrui kun iu el la signifoj donitaj ĉe “genr/o”. Aŭ mankas tria komunlingva signifo ĉe “genro”, aŭ la ekzemplo ĉe incesto estu reverkita (eble “...de la homaro”).
“meta/” Pref. montranta ion, kiu entutigas aŭ transpasas la koncernan objekton aŭ sciencon: metafiziko, metalingvo [...].
“fizik/o”. [...] “metafiziko”. Parto de la filozofio pri la unuaj kaŭzoj kaj principoj de ĉio, kiuj estas neesploreblaj per la metodoj de la pozitivaj sciencoj.
Unue ĉe “meta/” la vorto “kiu” estu “kio”. Sed pli gravas, ke la vorto “metafiziko” ne vere konsistas el “fiziko” kaj la prefikso “meta/” tia kiel PIV2005 ĝin difinas. Origine “metafiziko” nomis la ideojn pritraktatajn de Aristotelo en tekstoj, kiun redaktantoj metis post la fizikaj libroj de Aristotelo = “ta meta´ ta physika´ (bibli´a)”. La ideo do ne estis, ke temas pri scienco, kiu entutigas aŭ transpasas fizikon. La vorto “metafiziko” devus anstataŭe aperi kiel aparta kapvorto “metafizik/o”.
“ghett/o” = geto.
Laŭ mi la vorto “ghetto” (Zamenhofa) devus aperi kursive sen suprenstreko antaŭ la fina “o” (same kiel ekz. “Ginevra” sur la sekva paĝo). Laŭ mi “ghetto” neniam estis intencita kiel efektiva Esperanta vorto kun vera O-finaĵo, sed kiel momente gastanta fremda vorto (kiu hazarde finiĝas per “o”). Duoblajn T-ojn Zamenhof ja uzis kelkfoje en veraj Esperantaj vortoj, sed la komenca “gh” laŭ mi estas tiom fremda, ke tio devas esti indiko, ke Zamenhof uzis “ghetto” nur kiel fremdan gastvorton. Laŭ mia scio li uzis tiun vorton nur unu fojon, kaj neniam ĝin metis en vortaron. Oni povas kompari kun la vorto “sennora”, kiu aperis en la malnova PIV, sed kiu malaperis kiel kapvorto el PIV2005 (ĝi tamen aperas en ekzemplo sub “kavalir/o” 4). Ankaŭ “sennora” estis tia gasta fremdvorto (arkaika skribo de Hispana vorto), kiam ĝi aperis unu solan fojon en la libro “La Rabeno de Baĥaraĥ”.
Ĉe “instituci/o” aperas kaj steleto por Fundamenteco, kaj la cifero 1 por la 1-a Oficiala Aldono. Ambaŭ indikoj estas pravaj, sed laŭ p. 34 NPIV en tiaj okazoj montras nur la Fundamentecon. La cifero 1 do estu anstataŭigita per simpla suprenstreko.
“fluid/o” [...] “fluidaĵo” (ark.) = likvo.
Estas prave, ke oni prefere uzu “likvo”, sed mi dubas, ke “fluidaĵo” jam arkaikiĝis. Interreta serĉo donis ne malmulte da trafoj de la vorto “fluidaĵo”. Indikoj pri arkaikeco ne estu uzataj nur por malkuraĝigi la uzon de nepreferinda termino. Arkaikaj estas nur vortoj, kiujn oni efektive ne plu uzas.
“vetur/i” [...] “naĝveturilo” Boato.
La vorto “naĝveturilo” estas plene arkaikiĝinta, kaj devus esti markita per “(ark.)”.
“brontosaŭr/o” (ark.) Apatosaŭro.
La indiko pri arkaikeco estas ĉi tie iom problema. La vorto “brontosaŭro” iasence estas arkaika, kiel scienca termino, sed kiel komunuza nomo (nesciencistoj sufiĉe ofte uzas tiajn ĉi nomojn) “brontosaŭro” ne malaperis el uzado. Simila okazo estas “regn/o” kiel “unu el la tri ĝeneralaj fakoj de la naturo”. Tie aperas simbolo por “komunuza senco”, sed ankaŭ indiko pri arkaikeco. Sed mi pensas, ke tiu esprimo kun tiu signifo estas arkaika nur kiel faka termino, dum ĝuste en la komuna uzo, ĝi ne estas arkaika.
“domaĝ/o” [...] “domaĝ/i” 1 Timi bedaŭrindaĵon [...] 2 Timi malutili [...]
Mankas la tria signifo donita en Plena Vortaro: “difekti”. Ĝi devus esti aldonita, kun indiko pri evitindeco (same kiel en Plena Vortaro), sed eble la difino “damaĝi” estas pli taŭga ol “difekti”. Eble ankaŭ indiko pri arkaikeco estus ĝusta.
“bodi/o” Mensa stato de perfekta mondkompreno sama kun tiu de Budho.
Tiu “sama kun tiu de Budho” (aŭ “sama kun Budho” en la eldono de 2002) estas stranga kaj apenaŭ komprenebla. Ĉu oni celas “de tia (sama) perfekta mondkompreno, kiun havis Budho”?
“katolik/o” [...] “malnovkatoliko”. Ano de katolika religio, kiu ne agnoskas la neerarivecon de la papo. [...]
Tiu “neerariveco” estas tro nekutima kaj malfacila en klariga difino. Anstataŭe devus esti uzata tiu pli normala esprimo, kiun ni trovas sub “katedr/o”: “elkatedre. [...] kun papa neeraripovo.” Do: “[...] kiu ne agnoskas la neeraripovon de la papo”.
“Antikrist/o” La granda kontraŭaĵo al Kristo laŭ Apokalipso [...]
En PIV2005 la prefikso “anti/” (“opozicie al”, “malamike al”) estas cetere vaste kaj libere uzata. Mi tial ne komprenas, kial “Antikrist/o” aperas kiel aparta radiko, kaj ne estas prezentata kiel “Krist/o” kun la prefikso “anti/”. Almenaŭ devus esti ĉe “Krist/o” ia mencio de la kunmetaĵo/vorto “Antikristo”.
“fek/o”. Ekskremento, eligita el la anuso. [...] “fekaĵo”. Amaso da fekoj, precipe bestaj.
“ekskrement/o” [...] 2 (plejofte) Fekaĵo [...]
“merd/o”. 1 Fekaĵo. 2 (f) Malbonegaĵo. “merdi” (ntr) Feki [...]
Ĉe “ekskremento” la vorto “fekaĵo” do estu simple “feko”. Mi ne certas, ĉu ĉe “merdo” la difino “fekaĵo” estas ĝusta. Ĉu oni efektive celas, ke “merdo” ne egalas al simpl